Ook voor gereformeerde christenen is de vraag hoe je de Bijbel moet lezen een belangrijk thema. Ik denk bijvoorbeeld aan het recente boek van dr. Arnold Huijgen, Lezen en laten lezen (2019), of aan de bundel Gereformeerde hermeneutiek vandaag (2017). Hieronder volgt een aantal recente hermeneutische ontwikkelingen en accenten, die ik ook kort evalueer.

Lezer centraal

Een eerste ontwikkeling is de aandacht voor de lezer. Illustratief is de ontwikkeling van het vak hermeneutiek. Vroeger was het vooral een technischvak: de uitlegregels voor het goede verstaan en toepassen van de Bijbel. De laatste honderd jaar en zeker de laatste decennia heeft hermeneutiek een veel bredere betekenis gekregen en gaat het om communicatie en verstaan in het algemeen en hoe ingewikkeld dat is. We hebben allemaal onze eigen context en bril (voorverstaan). En we lezen een tekst niet alleen, maar in een gemeenschap. Vroeger hadden christenen daar ook wel oog voor, maar nu zijn de vragen meer uitvergroot en gethematiseerd. Dat is zeker niet verkeerd. Het moet ons bescheiden en voorzichtig maken. Het gevaar is wel dat de balans doorslaat en dat we te veel bezig zijn met onszelf als lezer en het verstaan en toepassen van de Bijbel zo problematiseren dat we tekortdoen aan de werkelijkheid dat God door de Bijbel spreekt, ook vandaag. Hij weet raad met al onze verstaansproblemen. Het is fundamenteel dat we vasthouden aan dat ‘hermeneutisch realisme’.

Geloven in de Bijbel?

Een tweede recente ontwikkeling is dat veel theologen in onze tijd benadrukken dat christenen niet geloven in de Bijbel maar in God. Ik denk aan uitspraken als: ‘Het christelijk geloof is geen boekgeloof’ (dr. Hans Burger). Of: ‘Het gaat niet zozeer om schriftgezag maar om het gezag van God’ (N.T. Wright).

Helaas zien we regelmatig dat christenen gaan selecteren en zo een eigen geloof ‘samenstellen’.

Aan de ene kant is het goed om daaraan herinnerd te worden. Het gaat om God en de Bijbel staat in het kader van Gods grote verlossingswerk in deze wereld. Aan de andere kant heeft God Zich wel verbonden aan een boek en wil Hij door dat boek Zijn gezag uitoefenen en Zijn werk in ons leven doen. Is het dan wijs om te zeggen dat het christelijk geloof geen boekgeloof is of om de term ‘schriftgezag’ te bekritiseren? Bijbelschrijvers ‘eren’ de woorden van God wel (o.a. Psalm 56, Psalm 119). Laten we God en de Bijbel heel dicht bij elkaar houden. Het gebeurt zomaar dat we met een beroep op onze relatie met God concrete instellingen en geboden van God relativeren of zelfs aan de kant zetten.

Boek vol waarheden?

Nauw hiermee verbonden is een derde ontwikkeling: angst voor een te rationele omgang met de Bijbel, alsof de Bijbel een boek vol waarheden is waarmee wij onze theologie kunnen opbouwen. Maar wij kunnen niet zomaar over de Bijbel beschikken, alsof wij het subject zijn en de Bijbel het object. Nee, de levende God spreekt door de Bijbel en wij moeten leren ons door Hem en door de Bijbel te ‘laten lezen’ (Huijgen). Daarnaast is de Bijbel geen theologieboek vol waarheden, maar veel meer een verhaal over Gods grote daden, met als climax het zenden van Zijn Zoon. Nu is rationalisme inderdaad een probleem. En het ‘sola scriptura’ kan zeker misbruikt worden als we het losmaken van de andere sola’s. Tegelijkertijd is de waarschuwing van onder anderen dr. Huijgen eenzijdig. De Bijbel is zeker het verhaal (‘theodrama’) van Gods grote daden. Maar de Bijbel zit even eens vol theologie en geeft ook allerlei antwoorden, bijvoorbeeld over lastige ethische kwesties. Gelukkig wel. Dat belooft God ook (Psalm 119:105). Als we echter beweren dat de Bijbel een theologieboek is, doen we het karakter en de vorm van de bijbelse openbaring geen recht. Als we echter beweren dat de Bijbel zeker geen theologieboek is, is dat ook reductionistisch en eenzijdig.

Rijkdom

Een vierde ontwikkeling is dat we vandaag – vergeleken met veel christenen voor ons – veel meer geneigd zijn om de nadruk te leggen op de diversiteit en de veelkleurigheid van de Bijbel dan op de eenheid. Calvijn harmoniseerde de evangeliën. De ‘nieuwe’ hermeneutiek leert ons dat juist niet te doen.

De Bijbel is een geweldig rijk boek, zowel wat betreft de vorm (genres), als wat betreft de inhoud (allerlei stemmen, accenten, thema’s). De bijbelse theologie heeft ons wat dat betreft heel veel geleerd. De vraag is wel hoe we met die rijkdom omgaan. Helaas zien we regelmatig dat christenen gaan selecteren en zo een eigen geloof ‘samenstellen’, of bepaalde stemmen zo benadrukken dat andere stemmen niet meer te horen zijn, of dat ze met een beroep op de diversiteit van stemmen vaag blijven over belangrijke bijbelse thema’s.

Hoe kun je de Bijbel nog met vertrouwen lezen als die niet onfeilbaar is?

Zo mogen we niet met de Bijbel omgaan. Omdat God de Auteur is, mogen en moeten we de diversiteit van de Bijbel opvatten als de diversiteit van een symfonie: in alle verscheidenheid is er toch een diepe, rijke eenheid. De bijbelschrijvers gaan ons voor in het zoeken naar die eenheid. Een mooi voorbeeld is Paulus, die de woorden van God evangelie- of christocentrisch leest, zonder daarbij de details of de gelaagdheid van de Schrift tekort te doen.

Menselijk boek

Een vijfde en laatste ontwikkeling is dat exegeten en hermeneuten meer dan ooit onderstrepen dat de Bijbel een menselijk boek is. Het is Gods genade dat Hij zo dichtbij komt en ons aanspreekt in onze eigen taal en eigen context. Het menselijke van de Bijbel roept ook vragen op. In hoeverre kan dat menselijke bijvoorbeeld samengaan met onfeilbaarheid? Veel christenen in onze tijd wijzen die onfeilbaarheid of foutloosheid af. We hebben zo’n Bijbel zonder fouten ook helemaal niet nodig, zegt bijvoorbeeld dr. Huijgen. Ook met het Chicago Statement on Biblical Inerrancy (een verklaring uit 1987 waarin Amerikaanse evangelicals belijden dat de hele Bijbel volstrekt betrouwbaar en waar is) heeft hij moeite. Ik denk juist dat we blij mogen zijn met zo’n verklaring. Niet omdat we de Bijbel moeten verdedigen. Maar omdat deze verklaring in het licht van de vragen en uitdagingen van onze tijd ‘de leer van de Bijbel over de Bijbel’ op zo’n evenwichtige manier belijdt.

Er staat heel wat op het spel. Hoe kun je de Bijbel nog met vertrouwen lezen als die niet onfeilbaar is? Daarnaast, Augustinus wees daar al op, hoe kan de Bijbel gezag voor ons hebben als we ons altijd nog kunnen verschuilen achter fouten of gebreken in de Bijbel? Bovendien, wat blijft er over van de rijke en diepe eenheid van de Bijbel, als de Bijbel niet het onfeilbare Woord van God is? Dan is het gevaar groot dat we bij al die bijbelse stemmen houvast zoeken in een eigen gefabriceerde eenheid, die niet of te weinig gefundeerd is op de eenheid die God Zelf in de Bijbel heeft gegeven.

Zelfgetuigenis

Natuurlijk zou over al deze thema’s nog veel meer te zeggen zijn. Er is genoeg reden om serieus met de hermeneutische vragen bezig te zijn en nieuwe inzichten dankbaar te verwerken. Laten we wel voorzichtig zijn met valse tegenstellingen. En laten we vooral, zoals ds. G. Boer in zijn tijd al benadrukte, goed luisteren naar het zelfgetuigenis van de Schrift. Daar moeten we volgens hem zelfs mee beginnen. Ik sluit me daar graag bij aan. Dan blijkt de Bijbel veel meer een geschenk dat we dankbaar mogen ontvangen dan een probleem.

Het bericht Hoe moet ik de Bijbel lezen? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Nog een voorbeeld. Als een van mijn goede vrienden erop aan zou dringen dat ik mij echt moet onderwerpen aan zijn perfecte autoriteit over mijn hele leven, zou ik waarschijnlijk naar hem kijken alsof hij gek is en wat nieuwe vrienden gaan zoeken. En het zou op zich logisch zijn om daar zo op te reageren. Maar wat als God Zelf precies dat tegen me zegt?

2 Timotheüs 3:16 zegt: ‘Heel de Schrift is door God ingegeven.’ Dat is niet het volledige vers, maar alleen die zeven woorden zeggen al zoveel, dat je er levenslang op zou kunnen mediteren. Het feit dat de woorden van de Bijbel de woorden van God Zelf zijn is veelbetekenend. En ik denk dat die zeven woorden ‘Heel de Schrift is door God ingegeven’ ons helpen om te vechten tegen de leugens die we soms geloven over de Bijbel. Ik wil er 5 bekijken.

Omdat de Schrift door God is ingegeven is het niet: Een mening

Velen van ons behandelen de Bijbel als een boek vol suggesties of een verzameling wijze uitspraken. Het zou prima zijn om de Bijbel op deze manier te behandelen als het simpelweg een boek vol citaten zou zijn dat door iemand bij elkaar geraapt is. We zouden er doorheen kunnen bladeren en dan markeren wat ons aanstaat. Maar dat is het niet.

God heeft geen ‘meningen’. Hij is God. Alles wat Hij denkt is waarheid.

God heeft autoriteit over elke levende ziel en wanneer Hij geboden geeft, zijn het niet slechts suggesties. Het zijn geen meningen waarvan we kunnen kiezen of we ze aannemen of niet. God heeft geen ‘meningen’. Hij is God. Alles wat Hij denkt is waarheid.

Omdat de Schrift door God is ingegeven is het niet: Ouderwets

Vandaag de dag praten veel mensen over de Bijbel als een oud boek met oude perspectieven die we zo snel mogelijk achter ons moeten laten. Voor hen is het vaak beledigend en in sommige gevallen zelfs ronduit immoreel. Anderen zeggen: ‘Het is oud – pak ervan wat je nodig hebt, maar neem het niet al te serieus.’

Gods waarheid vervalt niet. God is geen mens die beïnvloed wordt door een culturele setting. God is van eeuwigheid tot eeuwigheid. De Bijbel is oud en is geschreven in verschillende culturen, maar al die waarheid is net zo waar vandaag. Het is dus niet onze taak om de zaken die ons niet liggen of waarvan wij denken dat het immoreel is, te negeren. Onze taak is om te lezen wat God heeft gezegd, uit te vinden wat het voor ons betekent, en ons eraan te onderwerpen.

Omdat de Schrift door God is ingegeven is het niet: Enkel informatie

Sommigen van ons houden van theologie om de verkeerde redenen. We gaan naar de Schrift zodat we dingen kunnen leren en er iets dieps bij voelen. Wanneer je de Bijbel leest is het niet slechts een geschiedenisboek, of enkel een boek van wijsheid, of enkel een boek vol verhalen. De Bijbel is die dingen, maar nooit enkel die dingen. Wanneer je gaat zitten met het Woord, ontmoet je God. Lees Gods Woord nooit zonder je die realiteit te beseffen. God spreekt. Luister.

Omdat de Schrift door God is ingegeven is het niet: Saai

Ik denk dat dit waarschijnlijk het zondige perspectief is waar we allemaal wel eens schuldig aan zijn geworden. We willen de Bijbel niet lezen omdat het ons niet echt aangrijpt. Het houdt onze aandacht er niet bij. Ik zal slechts één ding zeggen: Hoe kan het saai zijn om God te zien!? Het is bewijs van onze zondige smaakpapillen. Het laat zien dat we verlangen naar de verkeerde dingen.

Laten we ons hiervan bekeren, Christus vertrouwen, en profiteren van het voorrecht om God te ontmoeten.

Omdat de Schrift door God is ingegeven is het niet: Zwak

Gods Woord is krachtig. Het was met Zijn Woord dat Hij het hele universum schiep. Hij zei: ‘Laat er zijn’ en het was er. Wanneer Jezus, God de Zoon, naar de aarde kwam was het Woord openlijk zichtbaar. Wanneer Hij sprak krompen demonen ineen, trokken winden en golven zich terug, vluchtten ziekten, en werden doden weer levend. Gods Woord is onvoorstelbaar krachtig.

Wanneer God Zelf spreekt zou het moeten veranderen hoe wij luisteren.

Het is door Gods Woord dat ieder van ons gered kan worden. God gebruikt Zijn krachtig Woord om bij koude dode harten in te breken en hen ogen te geven om Jezus te zien, die uit de doden opgewekt werd door Gods Woord. En het is door datzelfde Woord dat God Zichzelf aan ons blijft openbaren.

Het boek dat onaangeraakt op je plank ligt, is het Woord van de de almachtige God. Het is heilig, waar en onvoorstelbaar krachtig.

Wanneer God Zelf spreekt zou het moeten veranderen hoe wij luisteren.

Het bericht Vijf waarheden die vijf leugens ontmaskeren verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Het bericht Waarom prediking centraal moet staan verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Het bericht De rotsvaste Bijbel! verscheen eerst op Geloofstoerusting.