‘Want Hij is het, die zijn volk zal redden van hun zonden’ (Mattheüs 1:21b).
‘Want ik ben niet gekomen om rechtvaardigen te roepen, maar zondaars’ (Mattheüs 9:13b).
‘Want ik ben niet gekomen om de wereld te oordelen, doch om de wereld te behouden’ (Johannes 12:47b).

Veel christenen geloven nog dat Jezus voor hun zonden is gestorven. Maar wat wordt geloofd, wordt steeds minder verkondigd. De verkondiging van het evangelie dat redt van zonde, verdwijnt uit de prediking en de evangelisatie brochures. Het beroep dat op God wordt gedaan, is niet om te redden van zonde, maar om te redden uit huwelijksproblemen, depressie, verdriet, enzovoorts. Men verwacht van God te ontvangen wat de psychotherapie tot stand probeert te brengen. Wat men hoopt te krijgen is niet heiliging, maar emotionele welvaart, relaties die voldoening geven, zelfaanvaarding en een zinvol leven.

Er wordt beroep gedaan op God als op de spoedgevallendienst. Hij mag opdraven om onze wonden te genezen, maar zodra de pijn draaglijk wordt, verdwijnt Hij uit beeld. God wordt behandeld als de dienstknecht van ons geestelijk, lichamelijk en psychisch comfort. Geloof is steeds minder gebaseerd op de waarheid van de Schrift, dat een mens gered moet worden van de zonde, en wordt steeds meer de aller-individueelste expressie van de aller-individueelste zelfverwezenlijking.

Predikers vermijden zoveel mogelijk de woorden ‘zonde’, ‘bekering’, ‘berouw’, ‘hel’, ‘discipelschap’, ‘kosten berekenen’, ‘gehoorzaamheid’ of ‘je leven verliezen’.

Verdwijnt het evangelie?

Het bericht Verdwijnt het evangelie? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Walter Kaiser wijst erop dat we de antecedente theologie van elk bijbelboek voor ogen moeten houden als we de Schriften openen (in ‘Toward an Exegetical Theology: Biblical Exegesis for Preaching and Teaching, 134-140).

De rode draad van Genesis

Als we bijvoorbeeld preken uit Exodus, zullen we de boodschap van dat bijbelboek niet goed kunnen uitleggen zolang we het los van de voorgaande context lezen. Wat aan Exodus voorafgaat, is de boodschap die overgebracht wordt in Genesis. Daar leren we dat God de Schepper van alle dingen is en dat Hij mensen naar Zijn beeld heeft geschapen – zodat mensen namens de Heere over de hele aarde zouden heersen.

Adam en Eva verzuimden echter om op God te vertrouwen en Zijn opdracht te gehoorzamen. Op de schepping volgde de zondeval, waardoor dood en ellende in de wereld kwamen. Desondanks beloofde de Heere dat de eindoverwinning behaald zou worden door het vrouwenzaad (Genesis 3:15). Er zou een diepgaand conflict volgen tussen het vrouwenzaad en het slangenzaad. Maar het zaad van de vrouw zou zegevieren.

In de rest van Genesis blijkt het zaad van de slang in de strijd tussen vrouwenzaad en slangenzaad echter opmerkelijk sterk te zijn. Kaïn slaat Abel dood; de goddelozen nemen de overhand over de rechtvaardigen, totdat alleen Noach en zijn gezin overblijven. Mensen spannen samen om een naam voor zichzelf te maken door de toren van Babel te bouwen. En toch blijft de Heere soeverein. Hij straft Kaïn. Hij verdelgt iedereen in de zondvloed, met uitzondering van Noach en zijn gezin. En Hij verijdelt de plannen voor de torenbouw van Babel.

De Heere sluit een verbond met Abraham, Izak en Jacob en belooft dat de overwinning die beloofd is in Genesis 3:15 tot stand zal komen via hun zaad. De Heere zal hun nageslacht, land en een zegen voor alle volken schenken. De belofte van nageslacht is in Genesis een centrale gedachte. Met andere woorden: Abraham, Izak en Jacob hadden het beloofde land niet in hun bezit en tijdens hun leven werden ook niet alle volken door hen heen gezegend. Maar aan het eind van het boek verhaalt Genesis van de twaalf zonen die de Heere aan Jakob schonk.

De rest van de Pentateuch in het licht van Genesis

Maar op welke manier is deze “antecedente theologie” van Genesis nu van belang bij het lezen van het boek Exodus? Het is cruciaal, want als Exodus opent met de constatering dat Israël zich overvloedig vermenigvuldigde, merken we meteen op dat de belofte van vele nakomelingen aan Abraham vervuld wordt. En dat niet alleen; komend vanuit Genesis 3, realiseren we ons dat Farao een nazaat is van de slang, terwijl Israël het zaad van de vrouw vertegenwoordigt. En in de strijd tussen vrouwenzaad en slangenzaad die in Genesis voorzegd is, vertegenwoordigt Farao’s voornemen om alle jongetjes te doden de plannen van het slangenzaad.

Als we op deze manier verder lezen in Exodus en de rest van de Pentateuch, zien we dat de bevrijding van Israël uit Egypte en de verovering van Kanaän ook alles te maken heeft met het verbond dat de Heere gesloten heeft met Abraham. De vervulling van de landbelofte krijgt zijn beslag. Bovendien krijgt Israël in zekere zin een plek in het nieuwe land als een nieuwe Adam. Net als Adam worden ze geroepen om in geloof en gehoorzaamheid te leven op de plek die de Heere hen gegeven heeft.

Zouden we Exodus lezen zonder op de hoogte te zijn van de voorafgaande boodschap van Genesis, dan zouden we het gewicht van de gebeurtenissen niet goed peilen. Dan zouden we de tekst los van zijn context lezen en ten prooi vallen aan willekeur.

Nog meer voorbeelden van antecedente theologie

Het belang van antecedente theologie is in de hele canon evident, maar we zullen onszelf tevreden moeten stellen met een paar voordelen:

• De verovering onder Jozua moeten we interpreteren in het licht van het verbond met Abraham. Het in bezit nemen van Kanaän kan gezien worden als vervulling van de belofte aan Abraham dat hij het land van Kanaän zou genieten.
• Daartegenover kunnen we de wegvoeringen van het Tienstammenrijk (722 voor Christus) en het Tweestammenrijk (586 voor Christus) waar de profeten voor waarschuwen en die in verschillende bijbelboeken beschreven worden niet los zien van de verbondsvloeken in Leviticus 26 en Deuteronomium 27 en 28. Als voorgangers en gemeenteleden de antecedente theologie van het Mozaïsche verbond niet kennen, zullen ze doorgaans niet in staat zijn om de ballingschap van Israël en Juda goed te duiden.
• Teksten waarin de komst van een tweede David wordt beloofd, gaan terug op het verbond dat eerder met David was gemaakt en waarin werd beloofd dat zijn rijk eeuwig zou duren.
• De ‘dag van de Heere’, die in de profetieën zo’n prominente plaats inneemt, moeten we zien in het licht van de belofte die aan Abraham gedaan is.

Hetzelfde geldt natuurlijk voor het Nieuwe Testament.

• We kunnen het belang van het koninkrijk van God in de evangeliën nauwelijks verstaan als we de verhaallijn van het Oude Testament niet kennen en onbekend zijn met de verbonden en beloften aan Israël.
• Dat Jezus de Messias, de Mensenzoon en de Zoon van God wordt genoemd, heeft ons vooral veel te zeggen in het licht van de voorgaande openbaring.
• Zoals Lucas al aangeeft in zijn inleidende woorden, is het boek Handelingen een voortzetting van wat Jezus is begonnen te doen en te onderwijzen en bouwt dus voort op het Oude Testament en op de bediening, de dood en de opstanding van Jezus.
• Ook de brieven zijn gefundeerd op het heerlijke heilswerk dat Jezus Christus heeft volbracht. Ze werken die zaligmakende boodschap en de vervulling van Gods beloften verder uit en passen ze toe op de situatie in de gemeenten.
• Tot slot is Openbaring alleen goed te begrijpen als de climax van de Bijbelse verhaallijn. Het is niet aan de Bijbel toegevoegd als losse appendix waar mensen allerlei spannende eindtijdtheoriën aan kunnen ontlenen. De vele zinsspelingen op het Oude Testament laten zien dat Openbaring ìs geschreven tegen de achtergrond van de Oudtestamentische openbaring. En het boek verliest ook alle zeggingskracht als we niet zien dat het de voltooiing is van alles wat Jezus Christus gedaan en onderwezen heeft.
• Dat wil niet zeggen dat de rode draad van het verlossingswerk in elk boek van de canon even nadrukkelijk zichtbaar wordt. Denk bijvoorbeeld aan de wijsheidsboeken Hooglied, Job, Prediker, Spreuken en Psalmen. Maar zelfs in deze bijbelboeken worden fundamentele dogma’s zoals schepping en val en de speciale plaats van Israël als verbondsvolk als bekend verondersteld. Soms wordt de bijzondere positie van Israël zelfs benadrukt, bijvoorbeeld als de Psalmen verhalen van de Oudtestamentische geschiedenissen. Maar de canon blijft een divers geheel, en we moeten onderkennen dat niet elk literair werk dezelfde functie heeft.

De belangrijkste boodschap voor predikanten is dat ze hun preken moeten verweven met de bijbelse verhaallijn van de heilsgeschiedenis. De mensen in de kerkbanken moeten zicht krijgen op het grote plaatje van het werk dat God heeft gedaan en nog aan het doen is. Ze moeten gaan zien hoe elk gedeelte van de Schriften deel uitmaakt van dat grote geheel. En dat brengt ons bij het volgende punt:

Het geheel bekijken door canoniek te preken

Als voorgangers mogen we ons niet beperken tot antecedente theologie. We moeten ook oog hebben voor het geheel van de Schriften, het canonieke getuigenis van de bediening, het dood en de opstanding van Jezus Christus. Als we alleen maar antecedente theologie preken, kunnen we het Woord van de waarheid niet recht snijden. Op die manier zullen we de boodschap van de Heere ook niet goed over kunnen brengen op de luisteraars van vandaag.

Als we over de eerste hoofdstukken van Genesis preken, moeten we dus ook verkondigen dat het vrouwenzaad Jezus Christus is. En dat de onderwerping van de schepping aan de zinloosheid omgekeerd zal worden door het werk van Jezus Christus (Romeinen 8:18-25). De mensen in de kerkbanken moeten horen dat de oude schepping niet het laatste woord heeft, maar dat er in Christus Jezus een nieuwe schepping is. Vanuit het boek Openbaring moeten we laten zien dat het uiteindelijk beter wordt dan het ooit is geweest en dat de zegeningen van de oorspronkelijke schepping bij wijze van spreken tien keer uitvergroot worden in de herschepping.

En wat hebben we voor boodschap als we preken uit Leviticus zonder Leviticus te zien in het licht van de vervulling in Jezus Christus? Het is onze taak om te verkondigen dat de offers van het Oude Testament vervuld zijn in het werk van Jezus Christus aan het kruis.

Ook de voedselwetten en reinheidswetten moeten canoniek geïnterpreteerd worden, zodat we inzien dat de Heere ons niet oproept om allerlei regels rond voeding en hygiëne na te leven. Deze instellingen verwijzen naar iets veel heerlijkers: de heiligheid en het nieuwe leven dat we als gelovigen ten toon moeten spreiden (1 Korinthe 5:6-8 en 1 Petrus 1:15-16).

Oog voor het verschil tussen oud en nieuw

Zoals het Nieuwe Testament duidelijk leert, zijn gelovigen niet meer onder de Mozaïsche wet (Galaten 3:15-4:7 en 2 Korinthe 3:7-18). Het was de bedoeling dat het oude verbond van kracht was voor een bepaalde periode in de heilsgeschiedenis. Nu de vervulling in Christus is aangebroken, vallen we niet langer onder het verbond dat de Heere met Israël had opgericht. Het is daarom ook een misvatting om te denken dat de wetten die golden voor het volk Israël model zouden moeten staan voor de wetgeving van hedendaagse staten, zoals de theonomisten voorstaan.

We moeten in onze prediking onderkennen dat er een verschil is tussen Israël als het volk van God en de gemeente van Christus. Israël was als theocratisch volk zowel Gods verbondsvolk als een politieke entiteit. De gemeente van Jezus Christus is echter geen politieke entiteit met een wetboek dat gaat over de inrichting van de staat. De kerk bindt mensen uit allerlei volken, talen stammen en naties samen. Als we dit verschil tussen het oude en het nieuwe verbond niet in het oog houden, kan dat grote schade aanrichting in onze gemeentes.

Als we de verschillen tussen oud en nieuw niet helder hebben, wordt het bijvoorbeeld ingewikkeld als we preken over de inname van het beloofde land vanuit Jozua. Er is geen sprake van dat de gemeente van Jezus Christus het land Kanaän ooit in bezit zal krijgen. In tegendeel, als we het Nieuwe Testament lezen, leren we dat de landbelofte typologisch gelezen moet worden en zijn hoogtepunt vindt in een definitieve vervulling onder het nieuwe verbond.

In Hebreeën wordt uitgelegd dat de belofte van rust in de tijd van Jozua nooit bedoeld was als de uiteindelijke rust voor het volk van God (Hebreeën 3:7-4:13). Paulus stelt dat de landbelofte voor Abraham niet beperkt blijft tot Kanaän, maar verbreed is tot de hele wereld (Romeinen 4:13). In Hebreeën ontdekken we dat we als gelovigen niet een aardse, maar een hemelse stad verwachten (Hebreeën 11:10-16 en 13:14), een toekomende stad. Of, met de woorden van Johannes in Openbaring 21 en 22: we zien uit naar het hemelse Jeruzalem, dat niets minder is dan een nieuwe schepping.

Met andere woorden, als we uit Jozua preken en geen nadruk leggen op onze erfenis in Christus en de nieuwe schepping, hebben we bij het verklaren van dit bijbelboek jammerlijk gefaald in het overbrengen van de verhaallijn van de Schrift. We hebben de boodschap verminkt, waardoor onze gemeenteleden niet leren hoe heel de Schrift vervuld wordt in Christus en hoe alle beloften van God ja en amen zijn in Christus Jezus (2 Korinthe 1:20).

De hermeneutiek van de apostelen

Als we de Schriften canoniek preken en bijbelse theologie toepassen, zullen we Christus verkondigen vanuit het Oude én het Nieuwe Testament. Uiteraard moeten we ervoor waken dat we te kort door de bocht gaan bij het allegoriseren of vergezochte lijnen trekken tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Maar als we de hermeneutiek van de apostelen volgen en ons huiswerk goed gedaan hebben wat betreft bijbelse theologie, zullen we niet zo snel in dit soort valkuilen stappen.

De apostolische schrijvers geloofden tenslotte zelf dat het Oude Testament naar Christus verwees en in Hem vervuld was. En zij hadden hun hermeneutiek van Jezus Christus in hoogst eigen persoon geleerd. Zie bijvoorbeeld hoe Jezus de Schriften opende voor Kleopas en zijn vriend op de weg naar Emmaüs (Lukas 24).

Er wordt door sommigen beweerd dat de hermeneutiek van de apostelen geïnspireerd was, maar dat we er als hedendaagse voorgangers geen voorbeeld aan mogen nemen (zie Richard N. Longenecker in “Biblical Exegesis in the Apostolic Period”, Eerdmans, 1999). Zo’n standpunt is echter niet houdbaar. Het zou betekenen dat de vervulling van het Oude Testament zoals de apostelen dat zagen niet overeenkomt met de ware betekenis van de betreffende teksten. Als dat zo is, zijn de lijnen die tussen de twee testamenten getrokken worden volstrekt willekeurig en zouden de apostelen (en Christus Zelf!) niet meer als voorbeeld mogen dienen als het gaat om de manier waarop we het Oude Testament vandaag de dag lezen.

Voorbeelden van oudtestamentische verwijzingen naar Christus

Als we geloven dat de apostelen geïnspireerde en met wijsheid begenadigde lezers van het Oude Testament waren, hebben we een model voor het lezen van heel het Oude Testament in het licht van de vervulling die Jezus Christus heeft gebracht. De verhaallijnen en de structuren van het Oude Testament verwijzen steeds weer naar Hem en vinden in Hem uiteindelijk hun voltooiing. De beloften die aan Abraham zijn gedaan lezen we in het besef dat ze zijn vervuld in Christus Jezus. De Oudtestamentische offers zijn een schaduw van de werkelijkheid die oplicht in het Nieuwe Testament: Christus.

Een aantal voorbeelden:

• Feesten zoals het Pascha, het Wekenfeest en het Loofhuttenfeest verwijzen naar Christus als het Paaslam, naar de gave van de Heilige Geest en naar Jezus als het Licht van de wereld.
• Gelovigen hoeven niet langer de sabbat te houden, aangezien ook dat een van de schaduwen van het oude verbond is (Kolossenzen 2:16-17, vergelijk Romeinen 14:5). Deze instelling behoort tot het Sinaïtische verbond, dat niet langer van kracht is voor gelovigen (Galaten 3:15-4:7, 2 Korinthe 3:4-18 en Hebreeën 7:11-10:18). De sabbat wijst vooruit naar de rust die voor ons al is aangebroken in Christus en die zijn uiteindelijke vervulling zal vinden in de hemelse rust (Hebreeën 3:12-4:11).
• De tempel was een voorsmaak van Christus als de ware tempel. En de besnijdenis wordt vervuld in de besnijdenis van het hart, die verankerd ligt in het kruis van Christus en verzekerd wordt door het werk van de Heilige Geest.
• David staat als de koning van Israël en de man naar Gods hart niet voor het summum van het koningschap, maar is een type van Jezus Christus. Christus, de meerdere David, was zonder zonde. Hij is de messiaanse Koning, en door Zijn bediening, Zijn dood en Zijn opstanding heeft Hij de beloften die God aan Zijn volk gedaan had gestand gedaan.

Als we het Oude Testament niet bezien in het licht van de hele canon, zullen we blijven steken in moralistische lessen die we kunnen trekken uit Oudtestamentische teksten. Of – dat is minstens zo waarschijnlijk – we zullen zelden uit het Oude Testament preken.

We weten als christenen dat grote delen van het Oude Testament niet direct door te vertalen zijn naar ons dagelijks leven. God belooft ons bijvoorbeeld niet om ons te bevrijden uit een of andere politieke macht, zoals Hij Israël uit Egypte bevrijdde. En een deel van het Joodse volk is wel weer teruggekeerd naar het land Israël, maar christenen geloven niet dat zij daar zelf ook moeten gaan wonen om echt gelukkig te worden. Of dat ze God pas echt kunnen dienen als ze naar de tempel gaan om daar te offeren.

Als we het Oude Testament echter niet canoniek benaderen en de Bijbelse theologie links laten liggen, zal dat deel van de Schriften in de praktijk vaak een gesloten boek blijven in de prediking. Daarmee ontzeggen we onszelf niet alleen veel schatten die in het Woord van God te vinden zijn, maar verliezen we ook het zicht op het rijk geschakeerde karakter van de bijbelse openbaring. We lezen het Oude Testament dan niet langer zoals Jezus en de apostelen dat deden. Daardoor blijven onze ogen gesloten voor het feit dat de beloften van God ja en amen zijn in Jezus Christus.

Conclusie

Als we het Oude Testament canoniek lezen, betekent dat niet dat we de historisch-culturele context negeren. De eerste taak van elke exegeet is om het Oude Testament op zichzelf te bezien en te ontrafelen wat de bijbelschrijver te zeggen had in de tijd dat de tekst werd geschreven. En, zoals we eerder ook al hebben vastgesteld, moet elk Oudtestamentisch boek gelezen worden in het licht van de theologie die eraan vooraf ging, zodat de verhaallijn van de Schrift helder wordt. Maar we moeten ook het geheel van de Schriften canoniek benaderen, zodat het Oude Testament gelezen wordt in het licht van het hele verhaal – de vervulling die in Jezus Christus werkelijkheid is geworden.

Kortom, we moeten altijd het perspectief van het geheel – van de goddelijke Auteur – in het oog houden als we preken en bijbelse theologie bedrijven. We moeten de Schriften van voor tot achter en van achter tot voor lezen. We moeten altijd de ontwikkeling van de verhaallijn én het eind van het verhaal in het oog houden.

Het is de taak van ons als voorgangers om de hele raad van God te verkondigen. Die roeping kunnen we geen gestalte geven als we de bijbelse theologie veronachtzamen. Misschien krijgen we wel veel complimenten voor de wijze moraliserende lessen en aansprekende voorbeelden in onze preken. Maar we zijn geen trouwe dienaars van het Woord en van onze gemeente als onze gemeenteleden niet leren hoe het geheel van de Schrift naar Christus verwijst en als we ze geen beter zicht geven op de verhaallijn van de Bijbel. Moge God ons getrouw maken in het prediken en onderwijzen, zodat iedereen die aan onze zorg is toevertrouwd volmaakt gesteld mag worden in Christus Jezus.

Het bericht Hoe bijbelse theologie en prediking hand in hand gaan verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Thema

Allereerst omdat het onderwerp van het boekje zo belangrijk is. De prediking van Zijn Woord is niet de enige manier waardoor God tot ons spreekt om ons leven te veranderen en te vernieuwen, maar wel de belangrijkste en meest krachtige manier. De Bijbel zelf is daar vol van, net als de geschiedenis van de kerk. Je verspilt je tijd niet als je je (opnieuw) verdiept in dit belangrijke en krachtige middel van God om Zijn werk in ons leven te doen. Daar komt nog bij dat het bij preken gaat over vragen die voor elke christen relevant zijn. Bijvoorbeeld: Waar moet ik op letten als ik de betekenis van een Bijbeltekst wil achterhalen? Of: Welke rol spelen onze leefwereld en onze theologie bij het lezen van de Bijbel? Of: Hoe pas ik de Bijbel toe in mijn eigen leven? De titel van Helms boekje is: ‘Prediking’, maar de titel had ook kunnen zijn: ‘Hoe lees ik de Bijbel?’

Volledig

In de tweede plaats omdat het boekje zo volledig is. Bijna alle aspecten, vragen, uitdagingen en gevaren van het preken komen aan de orde, en dat op een aansprekende en gestructureerde manier. Natuurlijk wil je soms wel wat meer weten en zaken wat uitgediept hebben. Maar het is vooral heel knap hoeveel Helm in dit boekje ter sprake brengt. Het is de beste introductie die ik ken. Het boekje is ook goed te gebruiken als check-up of APK voor (ervaren) predikanten. Aan het eind van zijn boekje biedt Helm daarvoor ook een serie vragen.

Evenwichtig

In de derde plaats omdat het boekje zo evenwichtig is. Ik denk bijvoorbeeld aan de manier waarop hij aansluiting bij de traditie (o.a. het inspirerende voorbeeld van de Engelse prediker Charles Simeon) verbindt met aandacht voor de cultuur van mensen vandaag. Of hoe hij zowel de Bijbelse theologie als de systematische theologie een belangrijke plek geeft in het preekvoorbereidingsproces. Ik denk ook aan de toon van het boekje. Aan de ene kant is het ontdekkend (o.a. het eerste hoofdstuk over het probleem van een ‘blinde focus op contextualisatie’ en Helms nadruk op het gebed om het werk van de Heilige Geest). Aan de andere kant is het ook heel bemoedigend en vol van het evangelie (om een hedendaagse term te gebruiken: Helm schrijft ‘evangeliecentrisch’ over de prediking en het preekproces).

Preken is niet meer dan naspreken en doorgeven

Naspreken

Ten slotte, omdat de schrijver van het boekje zo onder de indruk is van de Bijbel zelf, en dat op een aanstekelijke manier. Preken is een heel bijzonder werk. Tegelijkertijd is het niet meer dan naspreken en doorgeven. Predikers hoeven zelf geen boodschap te maken. Ze hoeven alleen maar uit te pakken wat God in de Bijbel al gegeven heeft. Dat is wat Helm bedoelt met ‘verklarende prediking’ (in het Engels ‘expositional preaching’ of ‘expository preaching’), iets waar Miguel Núñez in het voorwoord nog meer over zegt.

Ik bid dat God dit boekje rijk wil zegenen, ook voor christenen en predikanten in Nederland.

Noot van de redactie: Dit artikel verscheen als introductie bij de Nederlandse vertaling van David Helm, Expositional Preaching: Prediking. Hoe we Gods Woord uitleggen en toepassen (Ede: Geloofstoerusting 2021).

Het bericht Wat maakt een preek ** tot een goede preek? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Bijbelse versus systematische theologie

Charles H.H. Scobie definieert bijbelse theologie als ‘het onderzoek naar het verstaan van Gods openbaring zoals vervat in de canonieke geschriften van het Oude en het Nieuwe Testament’ (in ‘Tyndale Bulletin’ 42, 1991, 36). In tegenstelling tot de systematische theologie richt bijbelse theologie zich op de verhaallijn van de Bijbel. Systematische theologie steunt op de bijbelse theologie, maar is atemporeel.

Don Carson zegt over bijbelse theologie: ‘Ze staat dichter bij de tekst dan systematische theologie, is erop gericht om gevoeligheid te ontwikkelen voor de eigenheid van elk corpus, en wil rekening houden met het specifieke karakter van de tekst bij het leggen van verbindingen tussen de verschillende corpora. Als het goed is fungeert de bijbelse theologie dan ook als een soort brug tussen verantwoorde exegese en verantwoorde systematische theologie (ook al is het onvermijdelijk dat deze drie disciplines elkaar wederzijds beïnvloeden) (in ‘New Dictionary of Biblical Theology’, 94).

Met andere woorden: bijbelse theologie beperkt zich bewust tot de boodschap van de tekst of het gedeelte dat voorligt. Ze vraagt welke thema’s belangrijk zijn voor de bijbelschrijvers in hun historische context en doet een poging om de samenhang tussen dergelijke thema’s op te sporen. Bijbelse theologie richt zich op de rode draad van de Bijbel – hoe Gods plan in de heilsgeschiedenis ontvouwd wordt. Dat betekent dat we elke tekst moeten uitleggen en bepreken in de context van de plaats die deze tekst inneemt in het geheel van de bijbelse verhaallijn (maar daarover meer in deel 3).

De systematische theologie stelt vragen aan de tekst waarin vragen en filosofische kwesties van vandaag doorklinken. Sytematici kunnen daarnaast nuttig onderzoek doen naar thema’s die in de Bijbel impliciet aan de orde komen, maar niet veel aandacht krijgen in het geheel van de tekst. Het moge desondanks duidelijk zijn dat systematische theologie van enige naam gefundeerd is op bijbelse theologie.

Waar bijbelse theologie voor staat

Kenmerkend voor bijbelse theologie is dat ze, in de woorden van Brian Rosner, ‘de bijbelse tekst de agenda laat bepalen’ (in ‘New Dictionary of Biblical Theology’, 5). Kevin Vanhoozer benadrukt de geheel eigen plek van de bijbelse theologie: ‘Bijbelse theologie staat voor een benadering van de Bijbel die ervan uitgaat dat het Woord van God dat in diverse literaire en historische contexten tot ons komt in mensentaal.’ Of, ‘om het anders te zeggen: bijbelse theologie valt samen met de belangen van de tekst zelf’ (in ‘New Dictionary of Biblical Theology’, 56).

Carson omschrijft de bijdrage van bijbelse theologie mooi: ‘In de ideale situatie zal de bijbelse theologie, die redeneert op basis van de diverse teksten van de Bijbel – zoals de term al impliceert – de eenheid van alle bijbelse geschriften als geheel blootleggen en benadrukken, waarbij ze met name terugvalt op de eigenheid van die teksten zelf. In die zin zou je ook kunnen spreken van canonische bijbelse theologie: de theologie van de Bijbel als geheel (in ‘Systematic and Biblical Theology’, 100).

De bijbelse theologie beperkt zich soms tot de theologie van Genesis, of van de Pentateuch, Mattheüs, Romeinen of zelfs van Paulus. Maar bijbelse theologie kan ook gaan over het geheel van de canon, waarin de rode draad van de Schriften verweven is. Hoe vaak beperken voorgangers die verklarende prediking voorstaan zich tot Leviticus, Mattheüs of Openbaring zonder stil te staan bij de plaats die dit boek inneemt in het geheel van de heilsgeschiedenis. Ze behandelen het ene schriftgedeelte los van het andere. Daardoor worden hun preken losse flodders in plaats dat ze de volle raad van God verkondigen.

Terecht merkt Gerhard Hasel op dat we bijbelse theologie moeten beoefenen op een manier ‘die probeert recht te doen aan alle dimensies van de werkelijkheid waar de bijbelse tekst gewag van maakt’ (in ‘Horizons of Biblical Theology’ 4 (1982), 66). Dat is niet alleen de taak van docenten en professors op theologische faculteiten; het is de verantwoordelijkheid van iedereen die het woord verkondigt!

Brug naar de dogmatische theologie

Laten we nu nog eens stilstaan bij de verschillen tussen de systematische en de bijbelse theologie, waar Carson eerder al een aanzet toe deed. Systematische theologie heeft aandacht voor de bijdrage van de historische theologie en put dus uit de werken van Augustinus, Van Aquino, Luther, Calvijn, Edwards en talloze anderen om te verwoorden wat de Schriften leren. Systematische theologie beoogt om het Woord van God direct toe te passen op onze eigen culturele context en tijd. Een goede voorganger moet dus geworteld zijn in systematische theologie om een diepgaand en sterk betoog neer te kunnen zetten voor zijn tijdgenoten.

Bijbelse theologie daarentegen is meer inductief van aard en dient als fundament. Carson noemt de bijbelse theologie terecht een ‘mediating discipline’, tegenover stystematische theologie als ‘culminating discipline’. We kunnen dus concluderen dat Bijbelse theologie een bemiddelende rol speelt, die als brug functioneert tussen het historisch en literair onderzoek enerzijds en de dogmatische theologie anderzijds.

Bijbelse theologie gaat uit van de tekst in zijn historische context. Dat wil niet zeggen dat bijbelse theologie een puur neutrale of objectieve onderneming is. Het idee van Krister Stendahl, dat we heel precies onderscheid kunnen maken tussen de betekenis voor toen en de betekenis voor nu, is een farce. Scoble zegt het volgende over bijbelse theologie: ‘Ze gaat uit van een aantal vooronderstellingen die gebaseerd zijn op de christelijke geloofsovertuiging, waaronder het geloof dat de Bijbel een goddelijke openbaring is, het geloof dat het Woord van God in de Schriften normatief is voor het christelijk geloof en leven en het geloof dat al het diverse materiaal in het Oude en het Nieuwe Testament op de een of andere manier verbonden kan worden met het plan en de bedoeling van de ene God van de hele Bijbel. Dergelijke Bijbelse theologie staat ergens tussen wat de Bijbel toen betekende en wat de tekst voor nu te zeggen heeft’ (in ‘The Challenge of Biblical Theology’, 50-51).

Daaruit volgt dat bijbelse theologie zich niet beperkt tot alleen het Nieuwe of het Oude Testament, maar beide testamenten samen beschouwt als het Woord van God. Bijbelse theologie gaat dus uit van de gedachte dat de canon de norm is en dat beide testamenten onmisbaar zijn bij het ontvouwen van de Bijbelse boodschap.

Het Oude en Nieuwe Testament in balans

In de bijbelse theologie is er sprake van een wonderlijke dialectiek tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Het verhaal van Gods zaligmakende werk, dat met het Oude Testament begint, vindt in het Nieuwe Testament zijn climax. Bijbelse theologie is dus per definitie een narratieve theologie. Het verhaal over Gods reddende handelen met mensen, ontvouwt zich in de tijd. Het wordt dan ook heilsgeschiedenis genoemd.

Hoe kan ook nuttig zijn om de Schriften te benaderen vanuit het gezichtspunt van belofte en vervulling: wat beloofd is in het Oude Testament, wordt vervuld in het Nieuwe Testament. We moeten ervoor uitkijken dat we de specifieke historische context niet uit het oog verliezen waarin de Oudtestamentische openbaring tot ons is gekomen. Aan de andere kant moeten we de voortgaande openbaring in het Nieuwe Testament erkennen. Voortgang in de openbaring betekent dat we oog hebben voor het voorlopige karakter van het Oude Testament en de definitieve boodschap van het Nieuwe. Door het als voorlopig te bestempelen, ontkennen we nog niet de cruciale rol van het Oude Testament. We kunnen het Nieuwe Testament alleen verstaan als we ook de betekenis van het Oude hebben begrepen, en vice-versa.

Sommige theologen zijn huiverig voor een typologische benadering. Toch is de typologie fundamenteel voor de bijbelse theologie, aangezien de bijbelschrijvers er zelf ook gebruik van maken. In de typologie gaat het om niet-toevallige overeenkomsten tussen gebeurtenissen, personen en instellingen in het Oude Testament en hun vervulling in Christus in het Nieuwe. Zo gebruikt Mattheüs als hij de terugkeer van Maria, Jozef en Jezus uit Egypte beschrijft taal die doet denken aan de uittocht van Israël uit Egypte (vergelijk Mattheüs 2:15, Exodus 4:22-23 en Hosea 11:1).

Natuurlijk zijn het niet alleen de nieuwtestamentische bijbelschrijver die dit soort ‘niet-toevallige overeenkomsten’ opmerken. Zowel Jesaja als Hosea profeteren van een nieuwe exodus, die gelijkenissen vertoont met de eerste uittocht. En het Oude Testament ziet al uit naar de komst van een tweede David, die nog heerlijker zal zijn dan de eerste. In het Oude Testament zien we al dat in de typologie van de Bijbel de vervulling altijd heerlijker is dan het type zelf. Jezus is niet alleen een nieuwe David, maar ook een meerdere David.

Typologie erkent dat God een bedoeling heeft met de geschiedenis en dat er goddelijke patronen in te ontdekken zijn. God is de grote auteur van de Schriften, en het verhaal heeft een goddelijk plot. Al vanaf het begin weet God hoe het gaat aflopen. Daardoor kunnen wij als we het Oude Testament lezen de voorafschaduwing van de uiteindelijke vervulling al zien.

Het bericht Wat is bijbelse theologie? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

In de meeste kerken bestaat het grootste deel van de gemeente uit mannen en vrouwen die zich toevertrouwd hebben en toegewijd zijn aan die specifieke gemeente en aan elkaar. Heeft dat gevolgen voor de preek? Ik zou denken van wel.

Paulus beschrijft de gemeente van Kolosse als een gemeenschap die zich ‘houdt aan het hoofd, waaruit het hele lichaam, dat van banden en pezen voorzien is en daardoor samengevoegd, opgroeit door de groei die van God komt’ (Kolossenzen 2:19). Het ging niet zomaar om gelovigen, het waren gelovigen die geworteld waren in de gemeente van Kolosse en die opgroeiden met een groei die van God kwam.

In bijbelse prediking moeten christenen niet alleen aangesproken worden als individuen, maar als individuen die zich aan elkaar hebben toegewijd binnen een plaatselijke gemeente.

In Kolossenzen 3 vers 15 en 16 gaat Paulus daarop door: ‘En laat de vrede van God heersen in uw harten, waartoe u ook in één lichaam geroepen bent; en wees dankbaar. Laat het woord van Christus in rijke mate in u wonen, in alle wijsheid; onderwijs elkaar en wijs elkaar terecht, met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen. Zing voor de Heere met dank in uw hart.’ Let erop dat Paulus deze plaatselijke gemeente aanspreekt als één lichaam. Hij herinnert hen eraan dat het woord van Christus hen verbindt. Dat gebeurt door samen te komen rond het Woord: door het Woord te zingen en het te horen verkondigen.

Paulus spreekt de christenen hier niet als individuen aan, maar als leden van een specifieke gemeente. Als ze samenkwamen bracht dat hen niet alleen letterlijk dichter bij elkaar. Ze werden vooral verenigd in de woorden van Christus, dat in hen kwam wonen doordat ze deelden in hetzelfde onderwijs en dezelfde aansporingen.

Hetzelfde geldt nu nog voor een plaatselijke gemeente. Een van de middelen om eenheid te brengen onder de leden is de prediking van het woord van God. Calvijn wijst daar ook op als hij het ambt van de predikant beschrijft. De predikant is iemand die het lichaam samenbindt. Hij verwijst daarbij naar Efeze 4, waar het gaat over één hoop, één Heere, één geloof en één doop:

Met deze woorden toont de apostel aan dat de dienst van mensen, die God gebruikt om de kerk te besturen, de belangrijkste zenuw is waarmee de gelovigen in één lichaam samengebonden kunnen worden. (…) ‘Christus is opgevaren in de hoogte,’ zegt hij, ‘opdat Hij alles vervullen zou.’ Nu is dit de wijze van vervullen dat Hij door middel van dienaren, aan wie Hij de opdracht tot dit ambt gegeven heeft en de genade om die taak te vervullen, Zijn gaven aan de kerk uitdeelt en verdeelt. In zekere zin laat Hij op deze wijze ook Zijn eigen tegenwoordigheid merken, doordat Hij de kracht van Zijn Geest in deze inzetting van Hem laat werken, zodat ze niet zinloos of vruchteloos is. Zo wordt de toerusting van de heiligen volvoerd, zo wordt het lichaam van Christus opgebouwd. Zo groeien wij in alle opzichten op in Hem Die het Hoofd is en groeien wij ook samen tot één lichaam; zo worden wij allen gebracht tot de eenheid in Christus, indien de profetie onder ons kracht bezit, indien wij de apostelen aannemen, indien wij de leer niet verachten die onder ons gebracht wordt. Ieder die zich erop toelegt de orde waarover wij hier spreken en deze vorm van bestuur te vernietigen of die haar als een niet zo heel belangrijke zaak voorstelt, is dan ook uit op de verstrooiing of liever gezegd, de val en de ondergang van de kerk.

Waarom zou je zo veel aandacht geven aan het feit dat gemeenteleden samen een lichaam vormen als zo veel kerken groeien door veel aandacht te hebben voor niet-leden? Omdat de Bijbel veel aandacht geeft aan al die individuen die deel uitmaken van een plaatselijke gemeente, zoals we zien in de nieuwtestamentische brieven. Het christendom werd beleefd in de context van mensen van verschillende achtergronden die het evangelie met elkaar deelden – dat was de kerk. Dat heeft grote implicaties. Zoals Paulus schrijft: ‘Als één lid lijdt, lijden alle leden mee. Als één lid eer ontvangt, verblijden alle leden zich mee’ (1 Korinthe 12:26). Dat is nog eens een gemeenschap waarin je je mouwen opstroopt en elkaar bijstaat in alle dingen.

In bijbelse prediking moeten christenen niet alleen aangesproken worden als individuen, maar als individuen die zich aan elkaar hebben toegewijd binnen een plaatselijke gemeente. Vraag je bij elke tekst af: wat zegt dit gedeelte over ons leven als geloofsgemeenschap? Het lijkt misschien vreemd om alleen de leden van de gemeente aan te spreken, maar wat heeft zo’n visie op de kerk veel te zeggen richting onkerkelijke mensen én christenen die ervoor kiezen om met de gemeente te flirten in plaats van zich er echt aan te verbinden! Een voorganger toont zijn waardering voor de christenen die zich aangesloten hebben bij de gemeente en – belangrijker nog – zijn liefde voor het Woord van God, dat zijn gemeenteleden aan elkaar verbindt als hij hen als één geheel aanspreekt in de preek.

Conclusie

We hebben in drie artikelen (artikel één en artikel twee) nagedacht over de vraag voor wie een voorganger nu eigenlijk preekt. De woorden van Peter Adam zijn mij als het hier over gaat uit het hart gegrepen. Deze anglicaanse voorganger uit Australië zegt: ‘Als wij dienstknechten van God en van Christus zijn, en dienaren van Zijn Woord, dan is het ook de roeping van een predikant om een dienstknecht van Gods kinderen te zijn.’

Zeker, als predikant moeten we oog hebben voor onkerkelijke mensen. Maar als we onze preek helemaal op hen afstemmen, kan de boodschap zo sterk verwateren dat Gods kinderen ondervoed raken. Dat geeft ook geen aantrekkelijk beeld naar buiten toe. Het is belangrijk om oog te hebben voor onkerkelijke mensen, maar het is nog belangrijker om je in de eerste plaats te richten op christenen en om regelmatig de gelovigen aan te spreken die zich aan de plaatselijke gemeente hebben verbonden.

Bekijk onze boeken van 9Marks voor meer informatie over dit onderwerp!

Het bericht Preken voor ongelovigen, gelovigen en de gemeente (3) verscheen eerst op Geloofstoerusting.

In feite heerst in veel evangelicale gemeenten op dit moment een geestelijke hongersnood. Het is geen uitzondering dat de namen van populaire tv-programma’s terugkomen in de thema’s van prekenseries. In de prediking draait het om de vraag wat er nodig is voor een goed huwelijk of hoe je kinderen in deze tijd het beste kunt opvoeden. Begrijp me goed, het is nuttig en nodig om in de preek aandacht te besteden aan thema’s rond opvoeding en relaties, maar doen zich al snel twee problemen voor.

Ten eerste is er vaak nauwelijks aandacht voor wat de Bijbel zelf eigenlijk over deze onderwerpen leert. Hoe veel preken over het huwelijk bouwen nu echt voort op wat Paulus in Efeze 5:22-33 zegt over de rollen van man en vrouw? Of zijn we misschien verlegen met de bijbelse boodschap?

Ten tweede – en dat is misschien nog wel erger – zijn dit soort preken vrijwel altijd heel horizontaal. Ze vormen week in week uit het hoofdmenu voor de gemeente. Aan het theologische wereldbeeld dat Gods Woord doortrekt en de basis vormt voor alles in dit leven, wordt in stilte voorbijgegaan. De preken veranderen in moralistische praatjes waarin we tips krijgen voor een gelukkig leven.

Preken naar behoefte

Veel gemeenten zijn zich daar helemaal niet van bewust. De morele levensstandaard die in dit soort preken wordt aangeprezen is tenslotte in lijn met Gods Woord, of in ieder geval voor een deel. Zulke preken voorzien in een behoefte, voor zowel gelovigen als ongelovigen.

Voorgangers zijn intussen ook gaan geloven dat ze hun preken moeten larderen met verhaaltjes en voorbeelden, om zo hun boodschap nog eens te onderstrepen. Natuurlijk, elke goede predikant gebruikt voorbeelden. Maar preken kunnen zo tjokvol anekdotes zitten dat de theologie geheel ontbreekt.

Ik heb evangelicals regelmatig horen beweren dat qua theologie wel goed zit met evangelicale gemeenten omdat gemeenteleden niet klagen over wat we hun voorschotelen. Dat soort opmerkingen vind ik nogal zorgwekkend. We hebben als voorgangers de verantwoordelijkheid om ‘heel het raadsbesluit van God’ te verkondigen (Handelingen 20:27). Of we aan onze roeping beantwoorden, wordt niet bepaald door de mening van de meerderheid. We moeten ons laten leiden door wat de Schrift van ons vraagt. Misschien is de gemeente nog nooit echt onderwezen in Gods Woord, zodat ze het niet eens merken dat wij als voorgangers tekortschieten.

Paulus waarschuwt dat ‘wrede wolven bij u zullen binnenkomen, die de kudde niet sparen’ (Handelingen 20:29). Op een andere plaats zegt hij: ‘Er zal een tijd komen dat zij de gezonde leer niet zullen verdragen, maar dat zij zullen zoeken wat het gehoor streelt, en voor zichzelf leraars zullen verzamelen overeenkomstig hun eigen begeerten. Ze zullen hun gehoor van de waarheid afkeren en zich keren tot verzinsels’ (2 Timotheüs 4:3-4). Als de wensen van onze gemeenteleden gaan bepalen hoe wij preken, zit ketterij in een klein hoekje. Ik zeg niet dat onze gemeenten per definitie ketterse gemeenten zijn, maar wel dat Gods Woord de toetssteen moet zijn in plaats van de mening van de meerderheid. Predikanten en voorgangers zijn geroepen om de kudde te voeden met Gods Woord, niet om te preken wat de mensen willen horen.

Ketterij op de loer

Maar al te vaak rusten wij als voorgangers onze gemeenteleden slecht toe. Stel je voor wat er gebeurt als we de gemeente wekelijks een moralistische prediking voorschotelen. Ze leren misschien om vriendelijk te zijn, vergevingsgezind, een goede echtgenoot of een lieve echtgenote (allemaal prachtig natuurlijk!). Ze warmen zich aan de prediking en worden er misschien ook wel door opgebouwd. Maar als de theologische basis ontbreekt, ligt de wolf van de ketterij meer dan ooit op de loer. In welke zin? Niet dat de voorganger zelf een ketter is. Hij is misschien wel voluit orthodox en zuiver in zijn theologie. En toch, hij gaat er ten onrechte van uit dat die theologie wel in zijn prediking naar voren komt. Hij verzuimt om de verhaallijn en de theologie van de Bijbel aan zijn gemeente te verkondigen.

En een jaar of tien, twintig later zal de gemeente misschien onbewust en met de beste bedoelingen een meer vrijzinnige predikant beroepen. Die nieuwe voorganger zal in zijn preken ook benadrukken dat mensen goed, vriendelijk en barmhartig moeten zijn. Hij zal ook wijzen op het belang van een goede huwelijken en dynamische relaties.

De mensen in de kerkbank zullen het verschil misschien niet eens horen, want zijn theologie klinkt net als de theologie van de behoudende predikant die de gemeente voor hem gediend heeft. En in zeker opzicht hebben ze nog gelijk ook, want de vorige voorganger heeft zijn theologie in feite helemaal niet verkondigd. De behoudende predikant geloofde in de onfeilbaarheid van de Schrift, maar niet in de algenoegzaamheid ervan: hij heeft niet alles wat Gods Woord leert aan de gemeente voorgehouden.

Evangelisatie zonder evangelie

Het gebrek aan kennis van bijbelse theologie wordt voortdurend zichtbaar. Ik moet denken aan twee voorvallen in de afgelopen tien jaar waarbij mensen opgeroepen werden om naar voren te komen. In het eerste geval ging het om een bijeenkomst in een groot stadion, met een spreker van wie ik de naam vergeten ben. De preek was bedoeld als evangelieverkondiging, maar het evangelie kwam in feite niet eens aan de orde. Er werd niets gezegd over de gekruisigde en opgestane Christus. Geen woord over de reden waarom Hij moest lijden en sterven. En ook de vraag waarom we uit genade zalig worden en niet uit de werken werd niet gesteld. Duizenden kwamen naar voren en werden binnengehaald als nieuwe gelovigen. Maar ik fronste mijn wenkbrauwen en vroeg me af wat er werkelijk gaande was. Ik bad dat ten minste sommige echt tot geloof waren gekomen, misschien omdat ze al eerder een keer kennis hadden genomen van de boodschap van het evangelie. Hetzelfde gold voor een kerkdienst waar ik te gast was. De voorganger deed een emotionele oproep om ‘naar voren te komen’ en ‘gered te worden’, maar het evangelie legde hij niet uit.

Dit soort prediking vult onze kerken met onbekeerde mensen, en dat is dubbel gevaarlijk: ze hebben van voorgangers gehoord dat ze bekeerd zijn en hun zaligheid nooit meer kunnen verliezen, terwijl ze nog altijd verloren zijn. Bovendien worden ze vanaf dag één alleen maar blootgesteld aan het nieuwe evangelie voor deze postmoderne tijd: wees lief voor elkaar.

Het bericht Het probleem van oppervlakkige prediking verscheen eerst op Geloofstoerusting.

In de vorige aflevering zagen we hoe belangrijk het is om in de preek rekening te houden met onkerkelijke bezoekers. Toch is het allereerst de taak van een voorganger om zich tijdens de zondagse diensten te richten tot mensen die al christen zijn. Hij moet de plaatselijke gemeente opbouwen, en de gemeente moet luisteren, bereid om zich te onderwerpen aan Christus als het hoofd van de gemeente. Dat is in de eerste plaats ons publiek. Als ik een preek voorbereid, heb ik dan ook vooral de gelovigen op het oog.

Welke boodschap moet een predikant hebben voor mensen die al christen zijn?

Vermaan christenen en wijs ze terecht

Johannes leert ons dat de zonde een rol blijft spelen in het leven van de gelovige. ‘Als wij zeggen dat wij niet gezondigd hebben, maken wij Hem tot leugenaar en is Zijn woord niet in ons’ (1 Johannes 1:10). Dit vers steekt een beetje, alsof Johannes wist dat gelovigen geneigd zijn om hun zonde te bagatelliseren, hun heiliging wat meer aan te zetten en de Heere te verloochenen.

Daar komt bij dat Paulus schrijft: ‘Heel de Schrift is door God ingegeven en is nuttig om daarmee te onderwijzen, te weerleggen, te verbeteren en op te voeden in de rechtvaardigheid’ (1 Timotheüs 3:16). Als een voorganger preekt, zal de waarheid van Gods Woord dus altijd ook vermaning en terechtwijzing inhouden.

Zonder vermaning en terechtwijzing mist er iets fundamenteels in echte bijbelse prediking.

Geen enkele predikant wil bekendstaan als iemand die gemeenteleden de grond in boort. Maar trouw aan Gods Woord zijn betekent wel dat je op zijn tijd ook mensen moet vermanen. Dat is een van de redenen waarom de roeping tot het ambt niet licht opgevat moet worden. Als we deze taak trouw willen vervullen, moeten we ons afvragen bij elke tekst waarover we preken: in welk opzicht kan dit gedeelte gelovigen opscherpen of terechtwijzen? Stelt deze tekst biddeloosheid aan de kaak? Roddel misschien? Afgodendienst? Het antwoord kan soms afhangen van de situatie in de plaatselijke gemeente, maar kan ook iets zijn wat van toepassing is voor alle christenen. Hoe het ook zij, zonder vermaning en terechtwijzing mist er iets fundamenteels in echte bijbelse prediking.

Bemoedig christenen en zorg voor goed voedsel

Gelukkig houdt preken voor gelovigen meer in dan alleen vermaning en terechtwijzing. Het betekent ook dat je mensen bemoedigt en voedt met het woord van God. Een gelovige is volledig afhankelijk van het Woord. Zoals Jezus het zei: ‘De mens zal niet van brood alleen leven, maar van elk woord dat uit de mond van God komt’ (Mattheüs 4:4; Deuteronomium 8:3). Als een christen naar de kerk komt, komt hij dus om gevoed te worden met woorden van leven.

Natuurlijk kan een gelovige ook op andere momenten in de week opgebouwd worden door het Woord van God, maar de prediking speelt een centrale rol in zijn levensonderhoud. Dat zien we ook in Titus 1 vers 1 tot 3, waar Paulus schijft dat het eeuwige leven geopenbaard wordt door de prediking van het Woord van God. Christenen worden bemoedigd en gevoed door preken. We moeten bij elk bijbelvers de vraag stellen: in welk opzicht kan een christen gevoed, opgebouwd of bemoedigd worden door deze tekst?

Stel bij elk bijbelvers de vraag: in welk opzicht kan een christen gevoed, opgebouwd of bemoedigd worden door deze tekst?

Een van de dingen die mij als predikant het meest bemoedigen, is dat de gemeente niet samenkomt omdat ze mij nodig heeft, maar omdat ze het leven nodig heeft, en dat is te vinden in het gepredikte Woord! Preken is gewoon de taak waarvoor ze mij hebben gevraagd. Het is mijn opdracht om geestelijke voedsel te bereiden. Wat een voorrecht om door God gebruikt te worden om met Zijn eigen Woord Zijn kinderen te onderhouden, te voeden en op te bouwen!

Heilig en versterk christenen

De Zoon bad of de kinderen van de Vader geheiligd zouden worden en meer gelijkvormig zouden worden aan Christus. Jezus wist dat Zijn volgelingen allerlei vormen van lijden en smaad zouden moeten doorstaan omdat ze Zijn Woord ontvangen hadden (Johannes 12:14). Toch bad Hij niet of ze uit de wereld weggenomen zouden worden. Hij bad om heiliging. En hoe worden christenen heiliger? Jezus bad: ‘Heilig hen door Uw waarheid; Uw Woord is de waarheid’ (Johannes 17:17).

De boodschap van God zou de kinderen van God heiligen. Christenen worden heiliger als ze de blijde boodschap en het geheel van de Schrift begrijpen en daar ook uit leven (zie ook 2 Timotheüs 3:17). Een heilig Woord wordt gevolgd door een heilig volk.

Natuurlijk is de heiligmaking voornamelijk Gods werk. Hij is Degene Die werkt in het leven van de gelovige (Filippenzen 2:13 en Hebreeën 13:20-21 en Die ervoor instaat dat christenen alles krijgen wat ze nodig hebben om Hem de eer en de heerlijkheid te geven. Dat is precies wat er gebeurt als Hij de heiligen samenbrengt om de waarheid van Zijn Woord te horen. Het hoeft ons niet te verbazen dat ze worden aangevuurd tot liefde en goede werken (Hebreeën 10:24).

Voorgangers hebben het heerlijke voorrecht dat ze een middel kunnen zijn om zondaren kracht te geven voor de taak om daadwerkelijk als christen te leven. In Psalm 1 wordt de welzalige man die vreugde vindt in Gods wet vergeleken met een boom die geplant is bij de waterstromen, een boom die vrucht draagt en sterk is. Het is niet moeilijk om de analogie te zien. Een christen draagt vrucht en is sterk als hij gevoed wordt en zich verheugt in de wet van de Heere. En preken zijn een belangrijk middel om een christen richting te geven in het overdenken van Gods wet.

Ook al kan een voorganger mensen niet welzalig maken (gelukkig mogen we dat aan God en Zijn Geest overlaten!), hij mag Gods volk wel voeden met het Woord van God. Predikanten kunnen als de waterstroom zijn die het Woord van God bij de boom brengt en hem sterk laat worden, week in week uit, maand in maand uit, jaar in jaar uit.

Een accountant maakt de balans op aan het eind van de maand en een directeur houdt precies in de gaten hoe zijn onderneming het boekjaar afsluit, maar voor een predikant ligt dat anders. Het is maar de vraag of hij ooit zal zien dat zijn werk vrucht heeft gedragen, dat levens zijn veranderd, dat harten zijn aangeraakt. Aan deze zijde van het graf kan het resultaat niet gemeten worden. Dergelijke vruchten kun je niet in manden verzamelen. En toch is er vrucht. Het gepredikte Woord van God heiligt en versterkt door Gods genade zondige mensen. Zo worden ze klaargemaakt om zelf ook weer werken van genade te verrichten.

Daag christenen uit en laat ze groeien

Discipelen moeten de Schrift steeds beter leren verstaan. Ze zijn geneigd om veel te gemakkelijk en kritiekloos naar preken te luisteren, en lijken veel te weinig op de Bereërs in Handelingen 17, die onderzochten of dat wat ze hoorden klopte. Goed doorwrochte verklarende prediking daagt een discipel uit en geeft hem iets om over na te denken en om te onderzoeken.

James W. Alexander uitte eens kritiek op oppervlakkige prediking: ‘In deze preken vinden we allerlei waardevolle Schriftuurlijke elementen, veel originele en ontroerende voorbeelden, goede argumenten, scherpe aansporingen en grote vertroostingen. Op zichzelf genomen is er weinig tegenin te brengen, als je preken ziet als redevoeringen vanaf een preekstoel. Maar als verklaring van de Schrift stellen ze bar weinig voor. Ze lossen in geen enkel opzicht moeilijkheden die vanuit de geïnspireerde tekst tot ons komen. Ze geven geen weidse vergezichten. Ze worden misschien wel een leven lang herhaald zonder dat de gemeente ook maar in de verste verte leert hoe je tot een doorwrochte interpretatie van de tekst kunt komen.’

Christenen hebben prediking nodig die naar de Schrift is: prediking die vermaant en terechtwijst, bemoedigt en voedt, heiligt en versterkt, uitdaagt en groei bevordert.

Preken die christenen uitdagen en laten groeien hoeven niet hoogdravend of moeilijk te zijn (zo is preken überhaupt niet bedoeld). Maar dit soort preken worden wel gehouden door mannen die zich hebben ondergedompeld in de tekst. Een voorganger die veel tijd besteed aan preekvoorbereiding hoeft zich bijna nooit af te vragen hoe het gedeelte waar hij over preekt christenen uitdaagt en hun groei bevordert. Gods Woord heeft zelf alles al in zich om Gods bedoeling ermee waar te maken (Jesaja 54:10-11). Alle moeite die de predikant gedaan heeft betaalt zich uit doordat de gemeente de vruchten plukt van zijn ijver.

In mijn gemeente proberen we trouw te zijn aan de Schrift, of we in een paar preken nu enkele verzen behandelen of een compleet Bijbelboek – dat laatste heb ik onlangs gedaan met het boek Job. Voor het eerst in jaren komen studenten weer naar de kerk omdat de prediking hen uitdaagt om te groeien. Een ouder echtpaar vertelde me onlangs dat ze de diensten graag bezoeken omdat ze ’s middags tijdens het eten geestelijke gesprekken kunnen voeren naar aanleiding van de preek. Je kunt denk ik niet zeggen dat we fantastisch missionair bezig zijn, en je hoort ook niemand beweren dat ik het bijzonder overtuigend kan brengen. Er is nog genoeg ruimte voor verbetering. Maar door Gods genade stellen we ons wel steeds meer open voor Gods Woord – en dat overtuigt mensen en verandert levens!

Christenen hebben prediking nodig die naar de Schrift is: prediking die vermaant en terechtwijst, bemoedigt en voedt, heiligt en versterkt, uitdaagt en groei bevordert.

Nu we het over niet-christenen en christenen hebben gehad, lijkt dit een logisch moment om af te ronden. Maar predikanten moeten oog hebben voor nóg een categorie mensen: gemeenteleden. Daarover meer in het laatste deel van deze serie.

Bekijk onze boeken van 9Marks voor meer informatie over dit onderwerp!

Het bericht Preken voor ongelovigen, gelovigen en de gemeente (2) verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Wat is de doelgroep die een voorganger voor ogen houdt als hij zijn preek houdt? Ik heb onlangs een aantal boeken over prediking uit de kast gevist, maar ik kwam erachter dat deze vraag nauwelijks ter sprake komt. Voorgangers lijken zich veel drukker te maken over hun preekstijl en wat daaraan te verbeteren valt.

Toch zijn er een aantal predikanten die wel aandacht besteden aan het publiek. Zij zijn dan geneigd om zich met name op twee groepen te focussen: op onkerkelijken en op postmoderne mensen. Neem James Emery White, rector van de Cordon-Conwell theologische universiteit en predikant van de Mecklenburg Community Church in Charlotte (North Carolina). Hij zegt ergens dat hij expliciet voor ongelovigen preekt. In een interview uit 1999 zegt hij het zo:

Mecklenburg is een gemeente die zich richt op zoekers. De gemeente is opgericht om onkerkelijke mensen te bereiken. Dat we ons richten op zoekers, betekent dat alle momenten waarop nieuwe contacten worden gelegd zijn ingericht op onkerkelijke mensen. We proberen op een of andere manier aan te sluiten bij hun zoektocht, of we sporen hen aan om actiever te gaan zoeken. Want niet iedereen die onkerkelijk is, is ook een zoeker.

Aangezien de preek een van deze contactmomenten is, treedt White in de voetsporen van mannen als Bill Hybels, Bob Russel en Rick Warren, die zich onderscheiden van andere voorgangers door de manier waarop ze onkerkelijke mensen aanspreken.

Er zijn ook auteurs die benadrukken hoe belangrijk het is om in de preek rekening te houden met het postmoderne denken. Voormalig gemeentepredikant Brian McLaren zegt bijvoorbeeld dat zijn prediking in 2001 veranderde toen hij ging nadenken over de aversie van de postmoderne mens tegen verkooppraatjes en doorwrochte analyses en de hang naar authenticiteit en verhalen. Inmiddels staan verhalen vertellen en authenticiteit centraal in zijn prediking.

Misschien worden we wel een beetje zenuwachtig van deze twee voorbeelden. Als een voorganger zich te veel aan zijn publiek aanpast, verwatert zijn boodschap – dat zie je ook gebeuren, in gemeenten die zich richten op zoekers en op verschillende pioniersplekken. Maar in een preek richt een voorganger zich wel tot mensen van vlees en bloed. Mensen die onkerkelijk zijn, postmodern, of wat je allemaal niet kan bedenken. De uitdaging is om oog te krijgen voor al die soorten mensen in de kerk. Met dit artikel wil ik daar een bescheiden bijdrage aan leveren.

Ik raad predikanten aan om in de prediking rekening te houden met drie soorten mensen. In het eerste deel van deze serie ga ik nader in op de eerste doelgroep: de ongelovigen.

Spreek ongelovigen aan

Het is altijd goed om niet-christenen aan te spreken tijdens de zondagse diensten, ook als je gemeente klein is en er geen buitenkerkelijke mensen aanwezig zijn. Mijn gemeente is niet groot, maar ik ga er toch altijd van uit dat er een aantal mensen in de banken zitten die Christus nog niet kennen. Sommigen van hen zijn naamchristenen, die al jaren naar de kerk gaan en Christus belijden maar toch niet wedergeboren zijn. Er kunnen ook niet-christenen aanwezig zijn die uitgenodigd zijn door andere gemeenteleden. En er kunnen mensen zomaar een keer binnenlopen omdat ze een evangelisatiefolder in de bus gehad hebben, op de website terechtgekomen zijn of het gebouw gewoon eens van binnen willen bekijken. Met andere woorden: er kunnen altijd ongelovigen in de dienst aanwezig zijn.

Als gelovigen merken dat de voorganger oog heeft voor onkerkelijke bezoekers, zullen ze ook sneller hun niet-christelijke vrienden meenemen naar de kerk.

Wat betekent dat voor de prediking?

Laat het evangelie duidelijk klinken

Het is de verantwoordelijkheid van een prediker om het evangelie duidelijk te laten klinken tijdens de verkondiging van het Woord van God. Paulus zegt: ‘Als u met uw mond de Heere Jezus belijdt en met uw hart gelooft dat God Hem uit de doden heeft opgewekt, zult u zalig worden. Want met het hart gelooft men tot gerechtigheid en met de mond belijdt men tot zaligheid.’

We zijn tenslotte dienaars van het evangelie. Het evangelie hoeft niet in elke preek hetzelfde te klinken. Maar hoe een bijbelgedeelte ook uitgelegd wordt, de voorganger moet zich altijd afvragen: in welk opzicht verwijst dit gedeelte naar het evangelie? Zelfs ongelovigen kunnen het verschil merken tussen een preek waarin het evangelie centraal staat en een preek waarin het evangelie alleen maar een aanhangsel is dat aan het eind nog even aan de orde moet komen.

Vlakbij onze kerk staat een theologische universiteit. Er komen veel voorgangers in opleiding naar onze diensten, en die vragen dan nog wel eens: ‘Moet echt elke preek het rvangelie bevatten?’ Het antwoord is: ‘Ja’, en daar zijn ten minste twee redenen voor.

Ten eerste krijgt elke tekst in de Schrift, van Genesis tot Openbaring, pas echt betekenis door het evangelie. Ten tweede moeten onbekeerden weten wat het betekent om ‘met de mond de Heere Jezus te belijden en met het hart te geloven dat God Hem uit de doden heeft opgewekt’. (Christenen moeten dat trouwens ook steeds weer horen om te kunnen groeien in het geloof!) Zelfs als de betreffende ongelovige het evangelie al tientallen keren heeft gehoord, heeft God hem of haar op deze dag onder mijn gehoor gebracht. Daarom wil ik het evangelie nogmaals tegenover zijn of haar opvattingen over het leven, de zonde en de zaligheid plaatsen.

Een van de belangrijkste dingen die ik als voorganger kan doen, is het evangelie duidelijk laten klinken.

Preek verklarend

Voorgangers die serieus rekening willen houden met de aanwezigheid van onkerkelijke mensen doen er goed aan om verklarend te preken. Onkerkelijke mensen willen graag weten waarom we geloven wat we geloven. Aangezien leer en leven gefundeerd zijn op het Woord van God hebben niet-christenen er het meest aan als we eerlijk en duidelijk wijzen op de Schriften – ook christenen zijn daar trouwens het meest bij gebaat.

Voorgangers moeten niet alleen door de hele Bijbel heen kruipen als ze verklarend willen preken, ze moeten ook in de huid van hun hoorders kruipen en ervoor zorgen dat die zicht krijgen op het ‘totaalplaatje’.

Er is heden ten dage een stroming binnen de kerk die zegt de postmoderne mens – zowel kerkelijk als onkerkelijk – het meest aanslaat op ‘verhalende prediking’. Kerkleiders en auteurs uit die hoek stellen dat mensen vooral verhalen willen horen. Nu houd ik op zich wel van verhalen. Door een verklarende verkondiging maken onkerkelijke mensen kennis met de bijbelse verhaallijn, waardoor ze ook de verhaallijn van Gods handelen met de mensheid leren kennen en daarmee de verhaallijn van hun eigen leven. Voorgangers moeten niet alleen door de hele Bijbel heen kruipen als ze verklarend willen preken, ze moeten ook in de huid van hun hoorders kruipen en ervoor zorgen dat die zicht krijgen op het ‘totaalplaatje’. Zo kan de prediking juist voor zoekers tot zegen zijn!

Dezelfde stroming benadrukt dat de postmoderne mens hecht aan authenticiteit. Nu houdt ik op zich ook wel van authenticiteit. Het is in feite een perfecte reden om verklarend te preken. Laten we ons minder richten op de verpakking en meer op de boodschap. Wat heeft Jezus gezegd? Wat heeft Jesaja geprofeteerd? Wat heeft Paulus geschreven? En wat hebben de antwoorden op die vragen ons vandaag de dag te zeggen? Dat is waar een onbekeerde naar op zoek is als hij zijn gezicht laat zien in de kerk: bijbels gefundeerde waarheid zonder opsmuk. Of hij dat uiteindelijk ook echt als waarheid aanvaardt is iets tussen God en hem, maar het is in ieder geval niet om het even wat wij preken.

Help onkerkelijke mensen een handje

Er zijn allerlei dingen die we kunnen doen om onze preken laagdrempeliger te maken. Het kan bijvoorbeeld al enorm helpen om erbij te vertellen dat de grote nummers voor hoofdstukken staan en de kleine voor verzen. En je kunt onkerkelijke mensen wijzen op de inhoudsopgave voorin de Bijbel. Wat een troost voor een onbekeerde bezoeker op het moment dat iedereen om hem heen Obadja zo snel lijkt te kunnen vinden.

Wat heeft Jezus gezegd? Wat heeft Jesaja geprofeteerd? Wat heeft Paulus geschreven? En wat hebben de antwoorden op die vragen ons vandaag de dag te zeggen?

Door de preek te beginnen met een prikkelende inleiding, kun je ook een brug slaan naar een onkerkelijke bezoeker. Zo kun je alvast laten zien wat de relevantie is van het gedeelte waar je over gaat preken. Afgelopen Pasen preekte ik bijvoorbeeld over Lukas 5 vers 33 tot 39, waar de Farizeeërs aanslaan op het feit dat de discipelen van Jezus niet vasten. Jezus antwoordt dat de bruiloftsgasten ook niet vasten in de aanwezigheid van de bruidegom. Daarna vertelt Hij de gelijkenis over de nieuwe wijn en de oude leren zakken. Ik begon met de vraag: zijn christenen gelukkiger? Dat gaf me de mogelijkheid om uit te leggen dat de ware, blijvende, levensveranderende vreugde alleen te vinden is in de aanwezigheid van de opgestane bruidegom, Jezus Christus. Was die inleiding nuttig voor gelovigen? Hopelijk wel, maar ik zag die paar minuten ook als een kans om me op ongelovigen te richten, die misschien wat extra hulp nodig hebben om uit te vogelen waarom we bijeen zijn rond het Woord.

Dit soort kleine aanpassingen hebben allemaal bij elkaar ook een effect op de gemeente. Als gelovigen merken dat de voorganger oog heeft voor onkerkelijke bezoekers, zullen ze ook sneller hun niet-christelijke vrienden meenemen naar de kerk. Het is dus niet terecht om te denken dat een preek waarin het evangelie centraal staat niet geschikt kan zijn voor zoekende zielen.

Hoe belangrijk het ook is om in de preek rekening te houden met onkerkelijke bezoekers, het de taak van een voorganger om zich tijdens de zondagse diensten allereerst te richten tot mensen die al christen zijn. Daarover meer in het volgende artikel in deze serie.

Bekijk onze boeken van 9Marks voor meer informatie over dit onderwerp!

Het bericht Preken voor ongelovigen, gelovigen en de gemeente (1) verscheen eerst op Geloofstoerusting.

En als je juist een wiskundewonder was, haal je dan nog eens voor de geest hoe het was om de betekenis van een van de sonnetten van Shakespeare te moeten ontrafelen.

Uitleggen ≠ toepassen

Het is niet mijn bedoeling om allerlei slechte herinneringen op te halen. Maar wat ik me afvraag: maken wij als voorgangers ons soms niet schuldig aan iets vergelijkbaars? Zoals de meeste docenten zijn ook wij enthousiast over het onderwerp waar we over spreken en hebben we ons heel goed voorbereid. We kunnen vragen beantwoorden over de werkwoordstijden in het Grieks en het Hebreeuws en over de historische en culturele achtergronden van het oude Midden-Oosten. We hebben al een chiasme gezien voor onze gemeenteleden uitgevogeld hebben hoe ze het woord überhaupt moeten uitspreken. En we staan klaar om uit te leggen waarom de vertalers het verkeerd hebben gehad en waarom ze onze lezing van de tekst hadden moeten volgen.

En toch, ondanks die overvloed aan kennis en inzicht, enthousiast overgebracht alsof het allemaal van groot belang is om te weten, blijft onze gemeente zitten met de vraag wat ze er eigenlijk mee moeten. Ze weten dat het belangrijk is. Het gaat immers om Gods Woord. Ja, wat meer is, ze weten dat het Gods Woord tot hén is. Maar nadat we het gedeelte uitgelegd hebben, zeggen we in feite: ‘Zoek nu verder zelf maar uit hoe je dit op jezelf moet toepassen.’ Of nog erger: mensen schamen zich een beetje en voelen zich ongeestelijk omdat ze niet weten hoe ze het toe moeten passen – voor ons lijkt de toepassing immers overduidelijk.

Het is simpelweg niet voldoende om als voorganger de tekst uit te leggen aan de gemeente. Om goede herders te kunnen zijn, moeten we de tekst ook toepassen op hun dagelijks leven. Waarom doen we dat dan niet?

Vier redenen waarom we geen toepassing maken

Ik kan een aantal redenen bedenken.

• Ten eerste is toepassen een hele kunst. Grammatica en context analyseren is kinderspel als je het vergelijkt met inzicht krijgen in de complexiteit van het menselijk hart.
• Ten tweede is toepassen subjectief. Ik weet wanneer ik een werkwoord correct ontleed heb of een zin in de juiste context heb geplaatst. Maar hoe kan ik weten of mijn toepassing goed is?
• Ten derde is toepassen ingewikkeld. De tekst heeft een hoofdgedachte, maar er zijn allerlei toepassingen denkbaar, misschien wel even veel als er luisteraars zijn. Het is een hele klus om alle mogelijkheden helder te krijgen en daarin keuzes te maken.
• Ten vierde is toepassen persoonlijk. Zodra ik ga nadenken over een toepassing voor de gemeente, ontkom ik niet aan de vraag wat die tekst mij zelf te zeggen heeft. En soms leg ik de tekst dan maar liever gewoon uit dan dat ik ermee aan de slag ga.

Al deze redenen hebben te maken met ons vlees. Ze komen voort uit onze neiging om werk waar we niet zo goed in zijn te laten voor wat het is of weg te lopen voor een persoonlijke aanklacht. Er staat ons maar één ding te doen als we deze excuses herkennen uit ons eigen leven: ons bekeren.

Toepassen ≠ overtuigen

Maar er is een vijfde, meer theologische reden waarom sommigen van ons de toepassing laten zitten. We zijn ervan overtuigd dat het toepassen niet op ons bordje ligt en in feite buiten onze taakomschrijving valt. Is het niet de Heilige Geest die de preek moet toepassen in de harten van mensen? Als ik een toepassing maak die niet aanslaat, zorg ik dan niet voor dat mensen juist afhaken? Als ik nu gewoon de waarheid verkondig en vervolgens opzij stap, heeft de Heilige Geest tenminste alle ruimte om Zijn werk te doen. Hij kan dat sowieso veel beter dan ik.

Ik heb meer dan één vooraanstaande predikant dit punt horen maken. Maar met alle respect, ik denk dat deze redenering niet Bijbels is en getuigt van theologische verwarring. Het probleem is dan dat we overtuigen verwarren met toepassen. Overtuigen van zonde, gerechtigheid en oordeel is de taak van de Heilige Geest (Johannes 16:8). Alleen de Heilige Geest kan ware overtuiging geven en als we dat werk voor hem proberen te doen vervallen we onvermijdelijk in wetticisme. Waarom? Omdat overtuiging een zaak van het hart is. Iemand raakt er niet alleen van overtuigd dat iets waar is, maar ook dat hij tegenover God rekenschap moet afleggen van die waarheid en ernaar moet handelen.

Toepassen is iets anders dan overtuigen. Hoewel het uiteindelijke doel in het hart ligt, is het gericht op het verstand. Zoals we voor exegese de oorspronkelijke context van de tekst moeten begrijpen, zo gaat het bij de toepassing allemaal om de hedendaagse context waarin die tekst tot klinken komt. Het gaat om het onderkennen van verschillende levensfases, om ethiek en om het inzicht in wie dit specifieke woord van Christus in rijke mate zou moeten wonen (Kolossenzen 3:16).

We zijn allemaal geneigd om door onze eigen bril en vanuit onze eigen ervaring te luisteren. Als een predikant dus werk maakt van de toepassing, biedt dat ons de kans om een Bijbelgedeelte te gaan zien zoals we dat niet eerder gezien hebben of op een manier die we niet uit onszelf bedacht zouden hebben.

Als ik bijvoorbeeld Johannes 3 vers 16 hoor citeren, denk ik direct aan mijn roeping om te gaan evangeliseren. Dat is de toepassing die voor mij erg voor de hand ligt en die ik bijna als een reflex voor mezelf maak. Maar een zorgvuldige homiletische toepassing zorgt er misschien wel voor dat ik Gods liefde voor mij op een diepere manier ga verstaan, of dat ik meer oog krijg voor wat het betekent dat ik in Christus eeuwig leven heb. Door een breder zicht te krijgen op de mogelijke toepassingen van dat ene vers, gaat Johannes 3:16 in steeds rijkere mate in mijn leven wonen. Met een goede toepassing loop je de Heilige Geest niet voor de voeten, maar worden er juist verschillende wegen geopend voor Zijn overtuigende werk.

De toepassing achterwege laten is onbijbels

Het is gewoon ook onbijbels om de toepassing achterwege te laten. Want toepassen is precies wat de verkondigers van Gods Woord in de Bijbel zelf ook doen. Rode lijn in het Oude Testament is dat Gods volk niet alleen Zijn Woord kende, maar ook begreep wat het betekende voor eigen hart en leven. Dat zien we al in Deuteronomium 6 vers 7, waar ouders worden opgeroepen om de geboden hun kinderen in te prenten. Maar het wordt bijvoorbeeld ook zichtbaar in Nehemia 8 vers 8 en 9, toen Ezra en de Levieten het boek van de wet voorlazen. Daar bleef het namelijk niet bij. Ze gaven ook ‘uitleg en verklaarden de betekenis, zodat men de voorlezing begreep.’

Deze lijn wordt verder uitgewerkt in het onderwijs van Jezus en de apostelen. In Lukas 8 vers 21 stelt Jezus dat degenen ‘die het Woord van God horen en dat doen’ Zijn broeders en Zijn moeder zijn. En in Zijn onderwijs, te beginnen bij de Bergrede, komt telkens weer naar voren hoe dat er de praktijk uitziet. De brieven van de apostelen staan vol praktische toepassingen en die lijn werd voortgezet door de ouderlingen. Zij moesten onderwijzen in praktische godsvrucht (1 Timotheüs 4) en moesten datzelfde werk op hun beurt weer toevertrouwen aan betrouwbare opzieners, die ‘bekwaam om te onderwijzen’ waren (1 Timotheüs 3:2).

We zien dit nergens duidelijker getekend dan in Efeze 4 vers 12. Christus heeft herders en leraars aan de kerk gegeven ‘om de heiligen toe te rusten, tot het werk van dienstbetoon, tot opbouw van het lichaam van Christus’. Hoe kunnen we gemeenteleden toerusten voor hun taak binnen en buiten de gemeente als we nooit specifieke en praktische handvatten geven? Paulus lijkt ervan uit te gaan dat we de toepassing niet moeten laten zitten, maar er juist continu op aan te sturen.

Een paar voorbeelden

Hoe zou dit er in de praktijk uit kunnen zien? Laat me twee voorbeelden noemen. Denk in de eerste plaats eens na over 2 Samuël 11, het verhaal van Davids overspel met Bathseba en het machtsmisbruik waardoor hij zijn zonde probeerde te verhullen door een moord te plegen. Voor een toepassing van dit gedeelte kom je al snel bij thema’s als seksuele onreinheid of moord. Maar wat zeg je tegen alle mensen in de gemeente bij wie de verleiding van overspel en moord niet echt speelt. Er zullen zeker mensen zijn voor wie dat geldt. Hebben we hun niets anders te zeggen? Natuurlijk wel.

Terwijl je stilstaat bij de specifieke zonde van David, kun je hen helpen om zondige patronen te herkennen. Je kunt laten zien hoe misleidend de zonde is, hoe makkelijk we ons in een moment laten meeslepen en hoe het vaak van kwaad tot erger gaat. Vervolgens kun je mensen laten nadenken over verschillende verleidingen die zich plotseling kunnen opdringen, niet als de koning van Israël, maar als moeder of oma, als student of als kantoormedewerker, als directeur of gepensioneerde. Je toepassing hoeft niet uitputtend te zijn. Je probeert mensen alleen iets van de betekenis van het gedeelte aan te reiken en hen zelf aan het denken te zetten over hun eigen leven.

Of neem Efeze 6 vers 1 tot 4. Dit gedeelte staat helemaal in het teken van de plichten van ouders en kinderen ten opzichte van elkaar. De praktische toepassingen liggen voor het oprapen. Maar wat moeten mensen die geen kinderen hebben, of gemeenteleden van wie de kinderen al uit huis zijn? Moeten zij maar gewoon meeluisteren en hopen dat er iets bij zit waarmee ze ouders in hun omgeving kunnen bemoedigen?

Zeker, maar er is meer. Dit Woord van God is ook aan hen gericht. Het principe van gezag dat op de juiste manier uitgeoefend en gehoorzaamd wordt heeft ons allemaal iets te zeggen. Docenten en studenten, werkgevers en werknemers, ambtsdragers en gemeenteleden, ze kunnen allemaal wel iets opsteken van een preek over een godvruchtig leven door of onder de uitoefening van gezag. Zoals de Grote Catechismus van Westminister het zegt: ‘Met ‘vader’ en ‘moeder’ worden in het vijfde gebod bedoeld niet alleen de natuurlijke ouders, maar alle meerderen in leeftijd en gaven; en in het bijzonder zij die, door Gods verordening, gezag over ons hebben’ (antwoord 124). We staan allemaal wel onder een bepaald gezag, en de meesten van ons oefenen ook wel ergens gezag uit. Zorgvuldig toepassen kan helpen om dat helder te krijgen.

De implicatie

De conclusie kan denk ik wel luiden dat een preek zonder toepassing helemaal geen preek is. Het is op z’n best een college over de Bijbel. We willen niet dat mensen aan het eind van de les naar huis gaan met de vraag wat ze er eigenlijk mee moeten. Laten we ons daarom beijveren voor een goede toepassing, zodat het lichaam van Christus opgebouwd mag worden ‘tot de maat van de grootte van de volheid van Christus.’

Michael Lawrence is predikant van de Hinson Baptist Church in Portland (Oregon). Hij is op Twitter te volgen via @pdxtml.

Het bericht Geen toepassing? Dan heb je niet gepreekt verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Als je deze overtuiging met me deelt en je voelt dat het je met kracht op het hart gebonden wordt, is het goed om je af te vragen: hoe kunnen we zeker weten dat deze overtuiging in ons hart wortel geschoten heeft? Oftewel: wat is het bewijs dat deze overtuiging echt de onze is geworden?

Hart voor het gebed

Ik heb de laatste tijd veel nagedacht over dit soort vragen. Volgens mij kun je ten minste twee dingen noemen die een teken aan de wand zijn.

Ten eerste kun je zeggen dat deze overtuiging echt wortel heeft geschoten als iemand een rijk gebedsleven heeft. Bidders kennen het geheim. Ik zou zelfs bijna zeggen dat alleen zij die regelmatig in gebed tot God komen deze overtuiging echt omarmen. Het feit dat ze bidden geeft immers blijk van het geloof dat alleen God, in en door de bediening van de Heilige Geest, het wonder van de wedergeboorte kan werken. Als we niet bidden laat dat zien dat we het nog altijd zelf denken te kunnen.

Als ik gelijk heb (als ons gebedsleven inderdaad een duidelijke bewijs is van onze overtuiging) dan zullen het juist de biddende mensen zijn die ernaar verlangen dat God in deze dagen opnieuw krachtig zal werken.

Opmerkelijk genoeg wordt deze link ook gelegd op een aantal sleutelmomenten in het evangelie van Lukas. Ten minste vier keer herkennen mensen Jezus als de Messias in de nabijheid van iemand die aan het bidden is:

• Vlak voordat Petrus erkent dat Jezus de Christus is, heeft Jezus in de eenzaamheid gebeden (Lukas 9:18-20).
• Petrus, Johannes en Jakobus gaan een berg op om te bidden en dan komt de stem van God uit de hemel; Hij openbaart niet alleen wie Jezus is, maar ook wat Zijn volgelingen zouden moeten doen in het licht van die kennis (Lukas 9:28-36).
• Tijdens Zijn doop worden de hemelen geopend terwijl Jezus aan het bidden is; de Heilige Geest daalt af en een stem uit de hemel bevestigt dat Jezus de Zoon van God is (Lukas 3:21-22).
• De oude Simeon en Anna zien in wie Jezus is door de bediening van de Heilige Geest, op het moment dat de dagelijkse gebeden opgezonden worden.

Deze details zijn belangrijk. Ik geloof dat ze ons zijn gegeven als aanwijzingen. Ze leren ons dat mensen tot Christus komen en Hem gaan volgen door het vernieuwende en doorgaande werk van de Heilige Geest – op het gebed.

Als we de overtuiging dat we de Geest nodig hebben echt omarmen, geven we onszelf huiswerk. Gebedshuiswerk.

Hart voor bijbeluitleg

Als we echt uitzien naar een nieuw en levensveranderend werk van de Heilige Geest is het gebed niet het enige dat een grote plaats in ons leven inneemt. We krijgen dan ook hart voor een prediking waarin de Bijbel wordt verklaard.

Als de gemeente onze grote afhankelijkheid van het werk van de Heilige Geest herontdekt, zullen gemeenteleden en predikanten ook gaan verlangen naar een heldere verkondiging van Gods Woord. Met andere woorden: degene die in gebed gaat, is dezelfde die niet anders kan dan zich overgeven aan de tekst van de Bijbel.

De Geest en de prediking

Ik realiseer me dat de meeste lezers het verband tussen de prediking en ons denken over de Heilige Geest niet direct zien. Veel mensen zijn tenslotte abusievelijk gaan geloven dat ze moeten kiezen tussen nadruk op het werk van de Geest en nadruk op het Woord van God. Je kunt helemaal gaan voor vurigheid en enthousiasme óf voor geestelijke volwassenheid, maar niet voor beide.

Je krijgt de indruk dat je je kunt aansluiten bij een kerk die door de Geest geleid wordt óf bij een gemeente waar het Woord centraal staat. Die beide dingen zouden niet samen kunnen gaan. Die gedachte zit er bij veel mensen diep in. Het is echter een misverstand dat we moeten kiezen of we ons willen richten op buitenstaanders of op mensen die al geloven.

Ik zal het maar eerlijk toegeven: ik heb het er onderhand wel een beetje mee gehad! Ik word zo moe van al die mensen die vanuit dat frame naar de kerk kijken! Alsof de Geest en het Woord op gespannen voet met elkaar staan. Dat is een valse tegenstelling en het wordt tijd dat we leren om niet meer vanuit die tegenstelling te denken.

Iemand die inziet dat de kerk de vernieuwende werking van de Heilige Geest nodig heeft, hecht niet alleen veel waarde aan het gebed, maar ook aan een prediking waarin de Bijbel helder uitgelegd wordt. Die gedachte ontleen ik aan het feit dat de bediening van de Heilige Geest altijd in nauwe verbinding staat met de bediening van het Woord.

Een voorbeeld vanuit de Schrift

Ik kan dit laten zien aan de hand van één bijbelgedeelte (al had ik ook vele andere teksten als voorbeeld kunnen nemen). Neem nu Hebreeën 3, en dan met name vers 7. Dat begint zo: ‘Daarom, zoals de Heilige Geest zegt…’

In deze zes woorden vinden we twee bijzondere verrassingen. Merk ten eerste op dat de schrijver van de brief de Heilige Geest aanwijst als de auteur van Psalm 95. Dat een opvallend gegeven waar je niet overheen moet lezen. Hij schrijft niet: ‘zoals de Bijbel zegt’, of ‘zoals de psalmist zegt’, of ‘zoals de schriften zeggen’, maar ‘zoals de Heilige Geest zegt’.

Het implicatie hiervan is belangrijk: als je de stem van de Heilige Geest wilt horen, zul je ontdekken dat er een nauw verband is met de Bijbeltekst. In de woorden die zo lang geleden op schrift gesteld zijn is de Heilige Geest namelijk aanwezig als auteur. Volgens mij was het John Piper die op Twitter iets schreef in de trant van: ‘Als je Gods stem wilt horen die tot je spreekt, ga dan naar je kamer, sluit de deur en lees hardop uit de Bijbel.’

Ik kan me daar helemaal in vinden. Het Woord van God is de stem van de Geest. We zijn er daarom van overtuigd dat een kerk die uitziet naar de doorwerking van de Heilige Geest noodzakelijkerwijs ook veel waarde hecht aan verklarende verkondiging van de Bijbel.

De tweede verrassing van Hebreeën 3:7 zit verstopt in de grammatica: het werkwoord staat in de tegenwoordige tijd! Ook dat is van grote betekenis. Psalm 95, in een ver verleden gegeven aan mensen die in een compleet andere tijd leefden, was vele generaties later nog altijd het levende Woord waarin God tegenwoordig was – en dat is het voor ons nu nog steeds. Hebreeën 3:7 bewijst dat er een doorgaande, nauwe relatie is tussen de Heilige Geest en het Woord van God dat verklaard wordt.

Conclusie

Nu zijn we waar we wezen moeten. We moeten ervan overtuigd zijn dat het vernieuwende werk van de Heilige Geest nodig is, en we weten dat die overtuiging is doorgedrongen tot in de vezels van ons bestaan als we het gebed en de prediking ook hoog hebben staan.

De laatste tijd heeft deze overtuiging met vernieuwde kracht voet aan de grond gekregen in mijn hart. Ik weet dat het geen verbeelding is, omdat het gebed en de prediking ook in toenemende mate impact hebben op mijn leven. En het is mijn verlangen dat dit ook voor jou zal gelden.

David Helm is een van de voorgangers in de Holy Trinity Church in Chcago en voorzitter van de Charles Simeon stichting, een opleidingsinstituut voor predikanten.

Het bericht De Heilige Geest, gebed en prediking verscheen eerst op Geloofstoerusting.