Gedachten over gezond kerk-zijn tijdens de Reformatie

Christenen spreken al eeuwen over ‘kenmerken van de ware kerk’, maar de kerk werd eigenlijk pas tijdens de Reformatie onderwerp van wijdverbreide theologische debatten. Voor de zestiende eeuw was de kerk een vanzelfsprekendheid en werd er niet over gediscussieerd. De kerk werd gezien als een genademiddel, een onbetwiste realiteit waar de rest van de theologie uit voortvloeide.

Door de radicale kritiek van Maarten Luther en anderen in de zestiende eeuw, was een discussie over het wezen van de kerk zelf onvermijdelijk. Zoals een iemand het eens zei:

Vanaf de Reformatie was de manier waarop de kerk georganiseerd was niet langer hét kenmerk van de ware kerk. Dat was de verkondiging van het evangelie (Edmund Clowney, The Church, 1995, 101).

In 1530 stelde Melanchton de Augsburgse confessie op, waarin onder meer te lezen is (artikel 7):

Deze kerk is de vergadering van de heiligen, waarin het evangelie zuiver geleerd en de sacramenten op de juiste wijze bediend worden. En voor de ware eenheid van de kerk is het genoeg om het eens te zijn over de leer van het evangelie en over de bediening van de sacramenten.

In 1553 kwam Thomas Cranmer met de zogenoemde 42 artikelen, een Anglicaanse geloofsbelijdenis die later werd ingekort tot 39 artikelen. Hij scheef:

De zichtbare kerk van Christus is een vergadering van gelovige mensen, waarin het zuivere Woord van God verkondigd wordt en de sacramenten naar behoren bediend worden.

Calvijn schrijft in zijn Institutie:

Waar het Woord van God zuiver verkondigd en gehoord wordt en de sacramenten bediend worden overeenkomstig de instelling van Christus, daar is zonder twijfel sprake van een kerk van God.

In de Nederlandse Geloofsbelijdenis staat in artikel 29 te lezen:

De kenmerken waaraan men de ware kerk kan kennen, zijn deze: dat de kek de zuivere prediking van het evangelie onderhoudt; dat zij de zuivere bediening van de sacramenten onderhoudt, zoals Christus die heeft ingesteld; dat de kerkelijke tucht geoefend wordt om de zonden te bestraffen. Kortom, dat men zich richt naar het zuivere Woord van God, alles wat daarmee in strijd is verwerpt en Jezus Christus erkent al het enige Hoofd.

Schepping en onderhouding van de kerk

In deze twee kenmerken – het verkondigen van het evangelie en het onderhouden van de sacramenten – vinden we zowel de schepping als de onderhouding van de kerk terug: de bron waarvanuit Gods waarheid opborrelt en de heerlijke vaten waar die waarheid ingeschonken en in tentoongespreid wordt. Er ontstaat een gemeente als het Woord op de juiste manier verkondigd wordt; die gemeente wordt in stand gehouden en zichtbaar doordat de doop en het avondmaal op de juiste manier bediend worden (aangenomen dat de tucht wordt beoefend).

Geen enkele kerk is volmaakt. Maar God zij dank zijn veel onvolmaakte gemeenten wel gezond. Desondanks vrees ik dat nog veel meer gemeenten ongezond zijn, zelfs gemeenten waar de goddelijke natuur van Christus en het gezag van de Schrift voluit beleden wordt. Vandaar dat wij negen kenmerken (9Marks) op een rij hebben gezet, aan de hand waarvan de schriftuurlijke prediking en een bijbelse manier van leidinggeven binnen de gemeente in ere hersteld kunnen worden. Dat is hard nodig in een tijd dat in veel te veel kerken weinig meer overblijft dan een verstandelijk naamchristendom, met allerlei vormen van pragmatisme en kleingeestigheid tot gevolg. Het doel van veel te veel kerken is niet langer dat God verheerlijkt zal worden, maar dat ze groeien. Dat doel heiligt alle middelen, waarbij ze er ook nog eens van uitgaan dat God dan uiteindelijk toch wel verheerlijkt zal worden, als zij hun doel maar halen.

We zien onze samenleving in sneltreinvaart veranderen. Steeds meer mensen keren het christendom de rug toe. Evangelisatie wordt gezien als intolerant of zelfs als haatdragendheid aangemerkt. De cultuur waaraan we ons moesten aanpassen om aansluiting te vinden bij de wereld is vervlochten geraakt met vijandschap tegen het evangelie. Wil je je nog aanpassen aan de huidige cultuur, dan zet je het evangelie zelf op het spel.

In deze tijd moeten we weer leren om naar de Bijbel te luisteren. We moeten ons idee van vooruitgang in het Koninkrijk van God herijken: het gaat er niet noodzakelijk om dat we onmiddellijk vrucht zien, maar dat we trouw blijven aan Gods Woord.

Een nieuw uitgangspunt

We hebben een nieuw uitgangspunt nodig voor de kerk. Alhoewel, in feite bestaat het al eeuwen. We hebben gemeenten nodig waarin vruchtbaarheid niet wordt afgemeten aan meetbare resultaten, maar aan volharding en trouw aan de Bijbel. Dit nieuwe, oude uitgangspunt legt de vinger bij twee fundamentele elementen die in een gemeente aanwezig moeten zijn: de verkondiging van het evangelie en het leiden geven aan discipelen.

De eerste vijf ‘kenmerken van een gezonde gemeente’ (een bijbelse visie op prediking, bijbelse theologie, het evangelie, bekering en evangelisatie) hebben allemaal te maken met het verlangen om het Woord van God op de juiste manier te verkondigen. De laatste vier kenmerken (lidmaatschap, tucht, discipelschap en leiderschap) hebben te maken met de vraag hoe je de grenzen en markeringen van een christelijke identiteit de juiste plaats geeft – dat is: hoe je leiding geeft aan discipelen.

Het doel van dit alles is dat God verheerlijkt wordt als we Hem bekend maken. Door de hele geschiedenis heen heeft God Zichzelf willen openbaren (zie bijvoorbeeld Exodus 7:5, Deuteronomium 4:34-35, Psalm 22:21-22, Jesaja 49:22-33, Ezechiël 20:34-38 en Johannes 17:26). Hij heeft de wereld geschapen en alles wat Hij heeft gedaan, heeft Hij gedaan met het oog op Zijn eigen eer. En terecht. Mark Ross heeft het eens zo gezegd:

We vormen een van Gods belangrijkste bewijsstukken. (…) Er is Paulus alles aan gelegen [in Efeze 4:1-16] dat de gemeente de heerlijkheid van God uitstraalt. Daarmee verdedigt de kerk Gods karakter tegenover alle lastering van demonische machten, die beweren dat God het niet waard is om voor te leven. (…) God heeft de eer van Zijn naam toevertrouwd aan Zijn gemeente.

Iedereen die deze woorden leest –kerkleider of niet – is geschapen naar het beeld van God. We horen levende afbeeldingen te zijn van het heilige en rechtvaardige karakter van God, zodat de hele wereld kan zien hoe Hij is, vooral als het gaat om de vereniging met God in Christus. Dit is waar God ons toe roept en waarom Hij ons daar toe roept. Hij roept ons om in Zijn gemeenschap te komen én om ons bij een gemeente te voegen. Dat doet Hij niet met het oog op onze eer, maar om Zichzelf te verheerlijken.

Mark Dever is predikant in de Capitol Hill Baptist Church in Washington DC en directeur van 9Marks. Hij is op Twitter te volgen via @MarkDever.

Het bericht Een nieuwe kijk op gemeente-zijn: hoe kun je echt vruchtbaar zijn? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Dit artikel komt waarschijnlijk het meest in de buurt van een antwoord op de vraag hoe ik bij de komende presidentsverkiezingen zal stemmen.

Waarschijnlijk?

Juist. Alleen God weet wat er de komende dagen nog kan gebeuren.

Niets wat ik hier zeg is bedoeld om te dicteren hoe anderen moeten stemmen. Daarentegen wil ik wil wijzen op een perspectief dat lijkt te worden verwaarloosd. Ja, dit perspectief heeft invloed op hoe ik stem. Maar het hoeft geen zonde te zijn om een andere afweging te maken.

Eigenlijk had dit artikel al veel eerder moeten verschijnen. Ik wil proberen uit te leggen waarom ik verbijsterd blijf over hoe christenen bepaalde zonden rangschikken. Veel christenen zien de zonden zoals seksuele zedeloosheid (porneia), opschepperij (alazoneia), vunzigheid (aischrologia), zaaien van verdeeldheid (dichostasiai) en dergelijke, zonder dat er sprake is van berouw, slechts als kwalijk voor ons land. Maar beleid dat ondersteunt dat baby’s worden gedood, het geslacht wordt veranderd, vrijheid wordt ingeperkt en dat vergaand socialistisch is, wordt gezien als dodelijk.

De reden dat ik deze Griekse woorden tussen haakjes zet is om expliciet aan te geven dat dit zonden zijn die in het Nieuwe Testament worden genoemd. Om preciezer te zijn, het zijn zonden die mensen vernietigen. Ze zijn niet alleen dodelijk. Ze zijn dodelijk voor altijd. Ze leiden tot eeuwig verderf (2 Thessalonicenzen 1:9).

Deze zonden vernietigen personen (Handelingen 12:20-23). En door personen vernietigen ze hele naties (Jeremia 48:29-31, 42).

Personen

Vergeving door Christus is altijd mogelijk als er berouw en kinderlijk vertrouwen in Jezus is. Maar waar nederig berouw ontbreekt, leiden deze zonden tot oordeel.

Het Nieuwe Testament leert dat ‘wie zulke dingen doen, het koninkrijk van God niet zullen beërven’ (Galaten 5:21) en dat ‘zij die zulke dingen doen de dood verdienen’ (Romeinen 1:32).

Waarop jij misschien zegt: ‘En wat dan nog? Jezus verwerpen als Heer leidt ook tot de dood, maar toch ben jij bereid om op een niet-christen te stemmen?’ Dat ben ik, aangenomen dat er voldoende overeenstemming is tussen bijbelse oprechtheid en de zichtbare effecten in zijn karakter en overtuigingen.

Mijn punt tot nu toe is eenvoudigweg de standaard te verhogen als het gaat om het naar buiten toe laten zien van leiderschap. Mijn doel is dat christenen een stap terug doen en zich hierop bezinnen. Het is geen kleinigheid om lichtvaardig om te gaan met een patroon van openbaar gedrag dat niet slechts kwalijk is, maar tot de dood leidt.

Naties

In feite denk ik dat het een drastische fout is om te denken dat de dodelijke invloed van een leider alleen door zijn beleid kan komen en niet ook door zijn persoon.

Onbeschaamde opschepperij, vunzigheid, en tweedracht zaaien klagen niet alleen de persoon zelf aan; ze corrumperen ook de natie.

Dit is niet alleen waar omdat onbeschaamde opschepperij, vunzigheid, zedeloosheid en tweedracht zaaien de persoon zelf aanklagen, maar ook omdat ze de natie corrumperen. De zonden bewegen zich vanuit invloedrijke centrale punten en besmetten hele culturen. De laatste vijf jaar zijn een krachtig getuigenis van deze infectie op bijna elk niveau van de samenleving.

De volgende waarheid is niet uniek voor het christendom: ‘Een klein beetje zuurdeeg doorzuurt het hele deeg (1 Korinthe 5:6). ‘Slecht gezelschap bederft goede zeden’ (1 Korintiërs 15:33). Of je dat gezelschap nu uitnodigt in je huis of omarmt op sociale media, het bederft. Er zijn zonden die mensen ‘in steeds meer goddeloosheid doen toenemen’ als ‘hun woord zich uitzaait als kanker’ (2 Timotheüs 2:16-17).

Er is een verbinding tussen het karakter van heersers en hun onderdanen. De Bijbel beschrijft soms een koning door te zeggen: ‘Hij heeft gezondigd en deed Israël zondigen’ (bv. 1 Koningen 14:16). Dit betekent niet dat hij het volk onder druk zette om te zondigen. Het betekent dat de invloed van de koning het volk heeft gevormd. Dat is de roeping van een leider. Neem het voortouw in het vormgeven van het karakter van je volk. Zo gebeurt het. Ten goede of ten kwade.

Beleid en personen

Is het dan niet verbijsterend dat zoveel christenen de desastreuze effecten van het zich voortdurende uitzaaiende kwaad van arrogante en cultuurvormende zonde van hooggeplaatste leiders als minimaal behandelen? En dan lijken ze er ook nog eens zeker van te zijn dat ze daarmee mensenlevens en vrijheden redden!

Dit punt is in het bijzonder relevant voor christenen.

Vrijheid en leven zijn kostbaar. We willen allemaal leven en vrij zijn om ons geluk na te streven. Maar als onze vrijheden, en zelfs onze levens, worden bedreigd of ontnomen, verliezen we niks van de essentie van onze identiteit in Christus. We verliezen niks van de zekerheid van onze eeuwige vreugde met Christus. We verliezen niks van de heiligheid en liefde waarvoor we door Christus zijn gered. Niets van al deze dingen gaat verloren met het verlies van leven en vrijheid.

Sommige christenen doen alsof beleid en wetten die het leven en de vrijheid beschermen waardevoller zijn dan wat voor soort persoon iemand is. Daarmee communiceren we een leugen aan ongelovigen (die ook verbijsterd zijn!). De kerk betaalt een hoge prijs, en zal deze blijven betalen, voor het jaar in jaar uit communiceren van deze leugen.

De rechtvaardiging voor het van ondergeschikt belang achten van de vernietigende effecten van personen ten opzichte van de vernietigende effecten van het beleid van die personen, lijkt onwaarachtig.

Ik vind het verbijsterend dat christenen er zo zeker van kunnen zijn dat er meer schade zal worden aangericht door slechte rechters, slechte wetten en slecht beleid dan door de alles doordringende invloed op de cultuur van zondige zelfverheffing, opschepperij en het aanwakkeren van tegenstellingen (eristikos).

Hoe weten ze dat? Serieus! Waar halen ze de zekere kennis vandaan dat rechters, wetten en beleid minder destructief zijn dan opschepperige twistziekte in hoge functies?

Hoe zit het dan met abortus?

Waar komt de verdorvenheid van het verdedigen van kindermoord vandaan? Het komt uit harten vol zelfingenomen arrogantie en opschepperij (Jakobus 4:1-2). Het komt uit harten die ongehoorzaam zijn aan God. Met andere woorden, het komt uit hetzelfde hart en karakter dat zoveel christelijke leiders als relatief onschuldig behandelen, omdat zij denken dat Roe en SCOTUS en Planned Parenthood als slagvelden crucialer en beslissender zijn.

Het is verbijsterend om aan te nemen dat een pro-abortus beleid meer mensen doodt dan een cultuur-verzadigende zelfzuchtige trots.

Ik denk dat Roe een kwade beslissing is. Ik denk dat Planned Parenthood een codenaam is voor babymoord en (historisch gezien tenminste) etnische zuivering. En ik denk dat het verbijsterend en arrogant is om aan te nemen dat een pro-abortusbeleid meer mensen doodt dan een cultuur-verzadigende zelfzuchtige trots .

Wanneer een leider een karakter propageert dat opschept over zichzelf en zichzelf verheerlijkt, laat hij het meest dodelijke gedrag in de wereld zien. Hij leidt zijn natie naar de afgrond. Naar vernietiging op meer terreinen dan we ons kunnen voorstellen.

Het is naïef om te denken dat een man effectief pro-life kan zijn en consequent de karaktereigenschappen kan vertonen die tot de dood leiden – tijdelijk en eeuwig.

Een woord aan predikanten

Mag ik predikanten voorstellen dat je in de rust van je studeerkamer het volgende doet? Stel je voor dat Amerika in elkaar stort. Eerst anarchie, dan tirannie – van rechts of links. Stel je voor dat godsdienstvrijheid ontnomen wordt. Wat overblijft voor christenen zijn boetes, gevangenis, ballingschap en martelaarschap. Vraag jezelf dan dit af: Heeft mijn prediking echte, radicale christenen ontwikkeld? Christenen die op het schavot kunnen zingen,

‘Gods Woord houdt stand in eeuwigheid
en zal geen duimbreed wijken.
Beef, satan! Hij, die ons geleidt,
zal u de vaan doen strijken!
Delf vrouw en kind’ren `t graf,
neem goed en bloed ons af,
het brengt u geen gewin:
wij gaan ten hemel in
en erven koninkrijken.’ (Vaste burcht)

Heeft mijn prediking christenen gevormd die zullen handelen zoals de gelovigen in Hebreeën 10:34: ‘U hebt de beroving van uw eigendommen met blijdschap aanvaard, in de wetenschap dat u voor uzelf een beter en blijvend bezit in de hemelen hebt’? Christenen die haat en lastering en uitsluiting om Christus’ wil onder ogen zien en toch ‘[zich] verblijden op die dag en opspringen van vreugde, want zie, [hun] beloning is groot in de hemel’ (Lukas 6:22-23)?

Heb je echte christenen voortgebracht die de schoonheid en de waarde van de Zoon van God zien? Heb je trouw de ‘ondoorgrondelijke rijkdom van Christus’ (Efeze 3:8) ontvouwd en verkondigd? Breng je een generatie mensen voort die met Paulus zeggen: ‘Ik beschouw alles als schade vanwege de voortreffelijkheid van de kennis van Christus Jezus, mijn Heere’ (Filippenzen 3:8)?

Heb je hen laten zien dat ze ‘bijwoners en vreemdelingen’ zijn (1 Petrus 2:11), en dat hun ‘burgerschap in de hemelen is’, van waaruit ze ‘verwachten de Zaligmaker, namelijk de Heere Jezus Christus’ (Filippenzen 3:20)? Voelen zij tot in het diepst van hun wezen dat ‘het leven Christus is, en het sterven winst’ (Filippenzen 1:21)?

Of heb je de verkondiging van deze alles overstijgende werkelijkheid verwaarloosd en hun aandacht daarvan herhaaldelijk afgeleid met politieke strategieën? Heb je wellicht onopzettelijk de mentale instelling gecreëerd dat de grootste kwestie in het leven het redden van Amerika en zijn aardse voordelen is? Of heb je je mensen laten zien dat het grootste punt het verheerlijken van Christus is met of zonder Amerika? Heb je hen laten zien dat de mensen die het meeste goed doen voor de meeste mensen voor de langste tijd (inclusief Amerika!) mensen zijn die de geur van een andere wereld met een andere Koning hebben?

Verkiezingsdag

Wat betekent dit allemaal voor mij als ik op 3 november mijn burgerplicht doe? Hier is mijn antwoord. Ik verplicht niemand om mij te volgen (alsof ik dat zou kunnen) – niet mijn vrouw, niet mijn vrienden, niet mijn collega’s.

Met een vrolijke glimlach zal ik mijn ongelovige buurman uitleggen waarom mijn trouw aan Jezus mij op gespannen voet stelt met alles wat de dood brengt – de dood door abortus en de dood door arrogantie.

Ik zal niet een of andere rekenmodel ontwikkelen om te bepalen welk destructief pad het minst kwalijk is en ondersteund moet worden. Dat is niet mijn taak. Mijn roeping is om mensen te helpen om Jezus Christus te zien, om te vertrouwen op Zijn vergeving van zonden, om Hem van grotere waarde te achten dan alles in deze wereld, om te leven op een manier die Zijn alles overtreffende waarde toont, en om hen te helpen om met liefde en heiligheid hun leven te volbrengen. Die roeping strijdt met het ondersteunen van elk van beide wegen die leiden naar culturele corruptie en eeuwige ondergang.

Je mag geloven dat zo’n weg mogelijk is die niet zo’n tegenstrijdigheid inhoudt, niet zo’n ondermijning van authentiek christelijk getuigenis. Je moet handelen naar jouw inzicht. Ik zie niet dat zo’n weg mogelijk is. Daarom zei ik dat mijn weg niet de jouwe hoeft te zijn.

Als ik al de onwaarschijnlijke mogelijkheid overweeg dat ik iets goeds zou kunnen doen door het destructieve karakter te aanvaarden dat al zichtbaar is in de twee keuzes die voor mij liggen, ben ik er afkerig van om mijn roeping (en de missie van de kerk) te ondermijnen om te staan voor geloof en hoop en liefde die Christus verhogen.

Er zal mij gevraagd worden rekenschap af te leggen van mijn toewijding aan deze leven-gevende roeping. De wereld zal het vragen. De Heere van hemel en aarde zal het vragen. Mijn geweten zal het vragen. Wat zal ik zeggen?

Met een vrolijke glimlach zal ik mijn ongelovige buurman uitleggen waarom mijn trouw aan Jezus mij op gespannen voet stelt met alles wat de dood brengt – dood door abortus en dood door arrogantie. Ik zal hem wijzen op Psalm 139 en Romeinen 1. En als hij bereid is, zal ik hem laten zien hoe abortus en arrogantie vergeven kunnen worden vanwege Christus (Efeze 1:7). En ik zal hem uitnodigen om een balling te worden, om een koninkrijk te hebben dat nooit zal wankelen – zelfs niet wanneer Amerika een voetnoot is in de archieven van de nieuwe schepping.

Het bericht Politiek, personen en paden richting verwoesting verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Deze en vele andere vragen meer komen aan bod in dit forumgesprek met Kevin DeYoung, Matt Chandler en Mark Dever.

Het onderwerp waar we nu over willen nadenken is: maakt het uit hoe groot de plaatselijke gemeente is? Matt, jij bent voorganger van zo’n 7.000 mensen? Het is eigenlijk veel meer. Zijn het er 14.000? Nee het zijn er niet twee keer zoveel, maar ongeveer 10 à 11.000 mensen. Wij zeggen het met een glimlach op onze gezicht, maar dat is een heel grote verantwoordelijkheid. Het kan je inderdaad erg overweldigen als je andere mensen niet voortdurend machtigt om bepaalde taken uit te voeren. Wat betekent het eigenlijk dat je voorganger bent van een plaatselijke gemeente met drie keer zoveel mensen als op de eerste Pinksterdag?

Wat bedoel je met ‘wat betekent het’? Ik doel op Hebreeën 13:17, waarin staat dat je rekenschap af moet leggen voor God. Ik denk het belangrijk is om heel duidelijk te zijn over het lidmaatschap, over verwachtingen voor de voorgangers en de ouderlingen en wat er van gemeenteleden wordt verwacht. Daarnaast gaat het over wat gemeenteleden kunnen verwachten van de pastorale zorg. Dat maakt de ‘voordeur’ van de gemeente naar mijn idee een beetje smaller. Als je lid wordt van The Village Church dan weet je waar we in theologisch opzicht staan. Dan weet je ook waar we wel en niet voor open staan, maar zelfs in datgene waar we voor open staan, willen we dat we op één lijn staan, voordat je aangenomen wordt als lid. Dit doen we, omdat als we niet op één lijn zitten, zelfs wat bijzaken betreft we niet zeker weten waarom je lid wil worden, zelfs wat bijzaken betreft. Hoeveel gemeenten zijn onderdeel van The Village Church? Dat zijn er drie. En hoeveel diensten hebben deze kerken bij elkaar? Bij elkaar zijn dat er twaalf. Dus The Village Church bestaat uit twaalf samenkomsten? Ja, dat klopt.

Kevin, wat wil je daarover zeggen? Dat het een ontzettend grote gemeente is. Ik moet daar bijna het hele jaar voor preken om zoveel mensen te zien. Laat ik jullie eens vragen stellen, voordat jullie met z’n allen over mij heen vallen vanwege mijn waarheidsgetrouwheid… Kevin en ik zullen niet over je heen vallen. Voordat ik aangevallen wordt voor eerlijk zijn. Ik heb een zorg die ik graag met jullie wil bespreken. Ik denk dat één van de dingen die mensen tegenkomen wanneer ze spreken over de ‘The Gospel Coalition’ of over mensen met een gereformeerde soteriologie. Ik denk dat als je het op een hoger niveau bekijkt, naar alle evangelicalen, wat ik dan vaak hoor is dat als je gereformeerd bent in je soteriologie, je dan te weinig bezig bent met zending en evangelisatie. Ze wijzen dan naar de grootte van de gereformeerde gemeenschap als een voorbeeld van: als je zo’n goede waarheid in pacht hebt en het werk en de persoon van Jezus gaat je zo erg aan, waarom is het dan zo dat jullie kerken kleiner zijn dan de kerken die vaak serieuzer lijken te zijn (en jullie weten beiden hoe ik hier theologisch in sta) met het brengen van mensen tot Jezus. Altijd als ik op een conferentie ben, waarvan de meesten niet bij de gereformeerde stroming horen, maak ik altijd de grap: ‘Ik weet dat ik niet hier ben omdat ik trouw ben aan het Woord, maar simpelweg omdat onze gemeente zo is gegroeid.’ Als ik de kerk ten gronde zou hebben gericht door waarheidsgetrouw te zijn, dan zou niemand naar me toe komen en vragen of ik ze zou kunnen onderwijzen hoe je door waarheidsgetrouw te zijn de kerk ten gronde kan richten.

Wat zou een goede reactie zijn op diegenen die zeggen dat het gebrek aan grootte van gereformeerde kerken een argument is om aan te tonen dat de gereformeerde theologie niet zendingsgericht of evangelisch genoeg is? Ik zou daarop willen zeggen, en we hebben het hier al eerder over gehad. Ik denk dat we het er wel over eens zijn wat de gevaren zijn. Aan de ene kant kun je zeggen dat hoe groter hoe beter niet juist is. We weten allemaal vanuit ons standpunt dat het lijkt alsof grote kerken het evangelie niet betrouwbaar verkondigen of dat ze niet dienen op de manier waarop Christus wil dat we de gemeente dienen. Maar aan de andere kant willen we ook niet zeggen dat grote kerken automatisch slechter zijn en dat ze mensen naar de mond praten. Dus ik denk dat je het allebei ziet. Jij hebt een grote kerk, jij moet geweldig zijn, God houdt van je en Hij zegent je. En daarnaast heb je andere mensen die zeggen: ‘We zijn zo blij dat we onderdeel zijn ‘ van de kleinste gezin van God. We zijn hier met slechts 35 mensen en wij moeten wel dicht bij de waarheid zitten.’

We hebben het nu gehad over grote en kleine gemeenten, maar kunnen we het nu hebben over leiderschapscapaciteiten van bepaalde personen en hoe God verschillende mensen, tijden en wegen geeft. Ik denk dat er heel veel verschillende factoren zijn. Ik geef toe, ik ben een zondaar en ik wil succesvol zijn. Het is niet gemakkelijk, maar natuurlijk wil je het succesvol doen. Natuurlijk, maar ik ben gewaarschuwd door het verhaal van David die een bevolkingstelling laat uitvoeren. Het is natuurlijk geen één op één vergelijking, maar ik wil niet zoals hem zijn met mijn kerk. Zo van: ‘Heere, kijk eens hoeveel mensen ik onder me heb.’ En ja, zoals je zegt, er is natuurlijk een gezonde mate van ambitie en verlangen om groei te zien qua aantal. Aantallen staan voor mensen, dus we praten ook over aantallen. Het wordt pas verkeerd als dat je allesomvattende focus wordt. Hoe dat bij de gereformeerde kerken is? Het is moeilijk om te zeggen of de veronderstelling van de vraag juist is. Je moet dan kijken naar wat een gereformeerde kerk is. Wanneer is een kerk groot, in welke stad of in welk land het is en in welke tijdsperiode? Een ding waar we het snel over eens zullen zijn is dat niemand van ons zal zeggen dat een bepaalde grootte te groot is, hoewel de kerk gezien iemands capaciteiten wel te groot kan zijn. Maar als je alleen kijkt naar de grootte kun je niet zeggen wanneer iets verkeerd is, of dat 500 of 5.000 mensen teveel is. Aan de andere kant denk ik niet dat we deugdzaamheid associëren met een kleine kerk. Een vriend van me refereerde ooit naar de Westminster Chapel waar Lloyd-Jones voorganger was en zei: ‘Daar waren meer dan 100 mensen, dat is geen gemeente maar een preekplek.’ Ik denk dat niemand van ons kleine kerken wil associëren met deugdelijkheid en datzelfde geldt voor gemeenten zo groot als die op de Pinksterdag.

Denk je dat er bij jonge mannen, die theologisch goed onderbouwd zijn, een gebrek is aan ‘evangelisatie ambitie’? Ja, soms is dat zo. Het zijn in ieder geval wel mijn ervaringen. Het is een vervelende werkelijkheid om mannen te zien met veel kennis van de Bijbel die een snelle groei zien als het gevolg van mensen naar de mond praten. Een vorm van angst … Het laat denk ik zien hoe uitzonderlijk is. Ik denk dat het absoluut niet maatgevend is, maar ik vind dat deze mannen er niet bang voor moeten zijn. Het voelt alsof dat mannen met veel theologische kennis denken dat: ‘Oh, als dat gebeurt dan word ik gezien als een leugenaar die er zelf beter van wil worden’. Ik weet niet wat we er aan kunnen doen om dat beeld bij te stellen, want ik vind het nogal droevig. Misschien geldt dat alleen voor jou, omdat jij die enorme groei hebt meegemaakt. Kevin en ik daarentegen hebben dat kruis tot nu toe nog niet hoeven dragen. We gaan in ieder geval trouw door met het dienen van de gemeente en hebben beiden de genade gezien in onze gemeentes. Ik denk dat jij in een hele bijzondere positie bent en daarin door God gezegend wordt. Ik denk dat het diepere probleem ervan wat algemener is dan met iemand te maken hebben zoals jij, die in zo’n bijzondere situatie zit zoals jij. Het is hoe we dingen zien met onze ogen ‘van het vlees’. Je kijkt naar dingen niet zoals God dat doet, maar hoe het voor ons lijkt te zijn. Denk je niet, want misschien kijken hier veel voorgangers naar, veel voorgangers hebben een kleinere gemeente dan wij. Jouw gemeente bestaat uit meer dan 1.000 mensen, die van mij uit 5 á 600 mensen. Jij met The Village Church hebt meer dan 10.000 gemeenteleden. Het is echt een dorp. – Ja, ik heb je door. Jullie doen nog steeds ‘de grootte van de gemeente verstoppen in de kelder’. Ik vraag het, ik wil het gewoon weten. Heb je ergens onderin het gebouw ruimte verstopt? Zo beginnen geruchten. En daar diensten projecteren op een groot scherm.

Maar denk je niet dat de predikant die hiermee worstelt, die telkens moet aanhoren dat hij de voorganger is van die grote gemeente, of de spreker van een conferentie. Er zijn twee dingen die we hierover moeten zeggen, wel op een nederige manier omdat we het ook tegen onszelf moeten zeggen. Het eerste is dat we allemaal ons eigen hart moeten onderzoeken. Je kan namelijk heel arm zijn en hebzuchtig, maar je kunt ook rijk zijn en hebzuchtig. Je kunt trots zijn op een miljoen verschillende manieren. Dat is het eerste. Het tweede is: waarom ik denk dat sommige mannen een kleine gemeente zien als een ereteken; is omdat ze met alle macht proberen vol te houden in de bediening. Niemand van ons zal zich daarmee compleet kunnen sympathiseren. Met het gevoel dat je echt alles doet wat in je vermogen ligt. Ik volg lessen, ik ga naar conferenties, ik probeer te preken, ik probeer van mensen te houden. We zaten op 125 mensen, toen gingen we naar 115, daarna naar 130 en dat was fantastisch en toen kwam ‘Homeschool Family’ en we gingen weer op en neer. Je wilt gewoon dat deze broeders zich geliefd en aangemoedigd voelen. Je wilt dat ze weten dat er zoveel factoren zijn in gezegend worden, in gemeenschappen, andere kerken in het dorp, delen van het land en delen van de wereld. We willen voorzichtig zijn en tegen mensen zeggen dat ze hun hand aan de ploeg moeten houden.

Don Carson’s boek over zijn vader, een prachtig verhaal over zo’n trouwe predikant, is echt goed. Mark, jouw gemeente heeft nog steeds een mooi aantal leden, waren er jaren dat er weinig groei was of zelfs een afname van gemeenteleden? Ik denk dat je meer vertrouwen hebt dan de gemiddelde predikant, maar heb je met dit soort dingen geworsteld? Ik denk dat het goed is om dat te vertellen voor de goede orde. Ik ben er geweest en toen waren er 130 mensen aanwezig. Een ouder iemand was me aan het observeren, toen ik er zo’n 3 á 4 jaar voorganger was. Ze kwam een keer na de avonddienst naar me toe en zei: ‘Voorganger, ik vind het bijzonder … – ze hadden in de gemeente elke 5 jaar een nieuwe voorganger, al zo’n 40 jaar lang. Misschien moet je Matt ook even uitleggen wat een avonddienst is. De kerk van mijn oma had avonddiensten. Matt is er een keer geweest, ik heb het uitgelegd aan hem. Maar ze kwam naar me toe en zei: ‘Voorganger, voorheen kregen we bij een nieuwe predikant er ook altijd nieuwe mensen bij. Maar na verloop van tijd nam dat aantal weer af. Maar in de 3 á 4 jaar dat je hier nu bent, komen er constant een paar nieuwe mensen bij. Dus dat was wat meer een gestage groei. We hebben nu al zo’n 18 jaar een gestage groei.

Ik kan je vertellen dat een exponentiële toename een nachtmerrie is. Wat je wilt voor een gezonde groei is een langzame, gestage groei. We kunnen deze dingen toch niet plannen. Wat we willen is trouw en als God wil dat er in The Village Church groei komt, net zoals in het boek Handelingen, dan kunnen we erop vertrouwen dat Zijn Geest de gaven geeft aan jou en andere voorgangers om zulke kerken op een opbouwende manier te leiden. Matt, we maakten er grapjes over, maar het is een grote verantwoordelijkheid en een exponentiële groei is erg lastig. Ik denk dat sommige mensen zullen denken: ‘Daar heb je Matt Chandler, de beroemde predikant met z’n kerk van 10.000 mensen en dat soort verhalen. Maar het is niet zo dat je flyers stopt onder de voorruiten bij andere kerken. Er komen gewoon mensen naar jouw kerk en ik ben er zeker van dat je hiermee worstelt. Je zegt niet: ‘Sorry, ga maar weg.’ Nee, zo gaat dat bij CHBC (de gemeente van Mark Dever). Sorry pa. We zitten vol, helaas. Dan maken we een nieuwe kerk. Hij noemt dat campussen. Wil je dat nu doen of zullen we het hier later over hebben?

We versturen geen mailing en er is niets opvallends aan wat The Village Church doet. De groei komt door mond-tot-mond reclame, door bekering, door nieuw leven dat ontstaat en door de energie die er in wordt gestoken. Daarnaast is er ook de betrokkenheid van de gemeenschap. Dat is aan de ene kant de organisatorische kant, als kerk. En aan de andere kant organisch, doordat de levens van mensen veranderen door het evangelie. En het komt ook door de gemeenschap van de scholen, de stadsoverheid enzovoorts. Dat heeft zo’n impact veroorzaakt dat er een refrein is gaan zingen in het gebied om ons heen over onze ernst tot God en wat Hij doet in de levens van mensen. Dat kan zijn het herstel van een huwelijk, bevrijding van een bepaalde gebondenheid of bekering zelf. Al dit soort verhalen weerklinken door de gemeenschap. Als er tragediën zijn, of als er eenzaamheid is, lijken ze zo de kerk in te worden getrokken.

We hebben een prachtige cultuur die zich het best laat omschrijven als: ‘Het is prima om niet goed te zijn, maar het is niet goed om zo te blijven’. Matt predikte een paar weken geleden en gebruikte daarin het mooie beeld dat hij pas gelooft dat iemand het evangelie gelooft wanneer diegene zijn zonde belijdt tegenover de ander. Het is een geweldig manier om dit woorden te geven. Ik wilde zeggen dat wat we geprobeerd hebben om te doen, het beste is wat we konden, namelijk de voordeur verkleinen, zodat we weten wie er binnen komt. Dat is het tegenovergestelde van: ‘We moeten een manier vinden om ze sneller lid te laten worden, zodat ze sneller in de gemeenschap kunnen worden opgenomen’. Wij willen de deur iets kleiner maken en we willen weten wie je bent, wat je verhaal is, we willen dat je begrijpt wat we geloven. We willen dat de mensen weten wie jij bent voordat we verantwoordelijk voor zo iemand zijn.

Om opnieuw naar de kern van het probleem te gaan: Een van de dingen die ik namelijk van jou heb geleerd Mark, is hoe je het gebed kunt vormen voor tijdens de dienst. Jij maakt hier een expliciet punt om voor andere kerken te bidden binnen de gemeenschap die het evangelie verkondigen. Dat is een prachtig voorbeeld voor velen om te volgen. Dat is een geweldig signaal dat we niet de enige kerk zijn, er zijn andere kerken, broeders en zusters. Ik vind altijd dat je geen volwassen christen bent voordat je andere christenen kunt bemoedigen. Dat kan heel moeilijk zijn voor voorgangers. Bijvoorbeeld als je bidt voor een opwekking in de stad. Je wilt pas graag een opwekking zien in de stad als je het goed vindt dat die opwekking begint bij de Baptisten of de Presbyteriaanse kerk.

Ik vind dat Tim Keller een goed artikel heeft geschreven over de grootte van de kerk. Op mijn pc heet dat artikel ‘Keller Points’. Google maar op ‘Tim Keller Church Size’. Het gaat over al de verschillende groottes die gemeentes doormaken. Ik hou ervan om voor andere kerken te bidden, zeker voor andere denominaties. Voor Presbyterianen, ‘Falls Church Anglican’, de nationale kerk, de ‘Cornerstone’, vrije gemeenten. Ik hou ervan om het te doen en het zendt een goed signaal uit. Ik wil bidden voor Gods zegeningen voor deze en andere gemeentes. Bepaalde mensen hebben het er moeilijk mee dat onze kerken veranderen qua grootte. Ik heb mooie gesprekken gehad met mensen van andere gemeentes, van: Voor wat jij van mij verwacht als voorganger, kun je misschien beter naar een gemeente gaan met een andere grootte. Het is af en toe goed om in liefde zo’n gesprek af en toe te hebben. Ik denk dat we er beter mee kunnen stoppen, we hebben een hoop gezegd over dit onderwerp.

Het bericht Doet de grootte van de plaatselijke gemeente ertoe? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Op een kaartje dat J.I. Packer mij stuurde, gedateerd op 19 december 1990, staat in zijn fijne handschrift onder meer deze zin: ‘Ga stilletjes achter je vrouw staan en fluister in haar oor: Ellis Peters, Elizabeth Petes, Andrew Greely, Ralph McInerny, William Kienzle, Charles Merrill Smith, en kijk dan eens hoe ze reageert.’

Het zijn allemaal namen van hedendaagse detectiveschrijvers. Daar zit een verhaal achter.

Een nieuwe banier

Eind jaren tachtig zat ik in een mid-life crisis. Niet dat ik overwoog om mijn vrouw te verlaten, een wereldreis te maken of een motor te kopen, maar ik was wel op zoek. Ik zocht, over kerkmuren heen, naar wegen om predikanten te ontmoeten die net als ik een grote liefde hadden voor het soevereine werk van God. Predikanten die het calvinisme hoog hielden, met een kleine letter c, en dat met grote vreugde – ‘onuitsprekelijke vreugde’, zoals Petrus dat noemt (1 Petrus 1:8).

Ik wist dat er zulke predikanten bestonden, omdat er soms kleine groepjes bijeen kwamen tijdens de conferenties van de Southern Baptist Founders en de Banner of Truth. Maar ik wilde een bepaalde toon zetten. Voluit ernstig – bloedserieus. Met grote vreugde – op z’n evangelisch. Voluit geworteld in het verleden – de lijn van Luther, Calvijn, Owen, Edwards, Spurgeon, Lloyd-Jones en Packer. Helemaal van deze tijd – inclusief de beste opwekkingsliederen. Met een warm hart voor de zending en voor onbereikte volkeren. Met een diepe liefde voor de plaatselijke kerkelijke gemeente. Met durf om zich duidelijk uit te spreken – bereid om hardop te zeggen dat het doden van baby’s in de baarmoeder afschuwelijk is en dat respect, rechtvaardigheid en vrede tussen mensen van verschillende rassen er echt toe doet.

Dat is de banier die ik wilde laten wapperen. Ik was benieuwd wie erop af zou komen en zich met mij bij het koor zou willen voegen van zo’n voluit bijbelse prediking en gereformeerde theologie.

Maar hoe moest ik dat voor elkaar krijgen? Hoe kon ik andere predikanten helpen om mijn idee serieus te nemen? Niemand kende mij. Waarom zouden ze naar een conferentie komen die ik had georganiseerd? Ik had een spreker nodig die de andere predikanten kenden en respecteerden en die achter mijn idee zou staan. Ik vroeg J.I. Packer ervoor, en tot mijn verbazing was hij bereid om te komen. Zo hielden we in het voorjaar van 1988 de eerste Bethlehem-conferentie voor predikanten. Sindsdien komen we elk jaar bij elkaar.

Packer deed dit soort dingen keer op keer voor onbekende kerken en voor conferenties zonder klinkende naam. Hij was een echte dienaar.

Een dienende houding

Terug naar de detectives. Toen hij hier was voor de conferentie, nodigden Noël en ik de sprekers uit voor een maaltijd bij ons thuis. Tijdens het eten kwam het gesprek op de voorliefde van Noël voor detectives. Packer veerde overeind. ‘Welke schrijvers lees je graag? Mag ik je verzameling zien?’ De twee verdwenen daarop naar de ‘bibliotheek’ van Noël. Packer is deze gezellige momenten nooit meer vergeten en bracht ze in de loop der jaren verschillende keren ter sprake.

Hij had intellectueel genoeg in zijn mars om een beweging te beginnen en vooraanstaand leider te worden, maar geestelijk gezien lag dienen hem beter.

Vandaar ook zijn goede raad aan mijn adres op die ansichtkaart: het zou onze relatie ten goede komen als ik mijn vrouw zou besluipen en dan de naam William Kienzle in haar oor fluisterde in plaats van Johannes Calvijn.

Voor mij staat de naam J.I. Packer dus voor gereformeerde theologie in de handen van een dienstknecht. Hij wilde zichzelf niet naar voren schuiven, maar hield zich liever schuil achter de dromen van anderen. Hij had intellectueel genoeg in zijn mars om een beweging te beginnen en vooraanstaand leider te worden, maar geestelijk gezien lag dienen hem beter.

Theoloog zonder uiterlijk vertoon

Er is natuurlijk een verschil tussen leiderschap en invloed. De invloed van veel populaire leiders is vluchtig. Maar de stille en gestadige stroom van boeken die Packer schreef en zijn werk achter de schermen voor bewegingen die door anderen geleid werden, hebben misschien wel meer invloed gehad op de herleving van het evangelicale en gereformeerde denken dan het werk van leiders die veel zichtbaarder waren.

Packer wist dat het werk van een theoloog echt niet zo veel aanzien gaf. In 1991 schreef hij:

Theologen zijn geroepen om de loodgieters en de waterbouwkundige ingenieurs van de kerk te zijn; het is hun werk om erop toe te zien dat de zuivere waarheid van God overvloedig stroomt naar plaatsen waar ze nodig is, en om elke vervuiling die binnendringt en een gevaar voor de gezondheid vormt eruit te filteren (Quest for Godliness, 15).

Met andere woorden: gereformeerde theologie in de handen van een dienstknecht.

Inleidende bom

Een ander voorbeeld van de dienende houding van Packer was zijn bereidheid om de publicaties van andere mensen te promoten. Zijn naam komt terug in de aanbevelingen op de kaften van zo veel boeken, dat je je afvraagt hoe hij nog tijd over had om zijn eigen boeken te schrijven. Als ik het heb over het promoten van publicaties van anderen, doel ik niet alleen op oneliners op de kaften van boeken, maar ook op voorwoorden en inleidende essays.

De stille, bescheiden man, die meer van de invloed dan van het leiderschap was, dropte een bommetje.

In mijn beleving sloeg één van Packers publicaties in als een bom. In 1958 verzorgde de Banner of Truth een heruitgave van De dood van de dood in de dood van Christus van John Owen, een uiteenzetting van 300 pagina’s over particuliere verzoening (een van de vijf punten van het calvinisme). Ze vroegen Packer om een inleiding te schrijven. Dat is nu echt het werk van een dienstknecht; inleidende essays sneeuwen namelijk meestal helemaal onder en zijn al snel vergeten. Ze dienen alleen maar als opstapje om het echte werk te gaan lezen.

Maar dit keer was het anders. De stille, bescheiden man, die meer van de invloed dan van het leiderschap was, dropte een bommetje. Deze inleiding ging een heel eigen leven leiden. Het werd in allerlei vormen gepubliceerd en is tegenwoordig ook gratis online te lezen. Ik noemde het een bom, omdat het als op zichzelf staand essay de muren van John Owens ingewikkelde betoog omver blies en zich als zelfstandige tekst veel verder kon verspreiden dan als inleiding in het boek van Owen.

Het evangelie in ere hersteld

Ik zie dit essay (het beeld verschuift nu van bommen naar bakstenen) als een van de belangrijkste bouwstenen van de herleving van de reformatie in de afgelopen vijftig jaar. Zijn essay ging niet alleen maar over particuliere verzoening. Het ging over het evangelie. Packer liet zien wat de grote waarde van de vijf punten van het calvinisme is, ondanks alle beperkingen ervan (die somt hij ook op). Hij maakte duidelijk dat het zaligmakende werk van God, verkondigd in het evangelie, verwatert als de vijf punten van het klassieke calvinisme worden verworpen.

Voor mij staat de naam J.I. Packer voor gereformeerde theologie in de handen van een dienstknecht.

‘Of we onszelf calvinist noemen doet er nauwelijks iets toe’, schreef hij.

Wat er werkelijk toe doet, is dat we het evangelie bijbels moeten verstaan. En dat betekent naar onze mening dat we het verstaan zoals het klassieke calvinisme dat doet. Het alternatief is dat we het misverstaan en vervormen. (…) Moderne evangelicale christenen zijn over het algemeen gestopt met het preken van het evangelie op de oude manier, en we moeten eerlijk toegeven dat het nieuwe evangelie – voor zover het afwijkt van het oude – op ons overkomt als een vervorming van de bijbelse boodschap (Quest for Godliness, 137).

Hij licht toe wat hij met vervorming bedoelt.

We zijn gewend om het kruis te zien als een verlossing die niet volkomen verlost. Om Christus te zien als een Zaligmaker die niet volkomen zaligmaakt. Om Gods liefde te zien als een zwakke emotie, die niemand van de hel kan verlossen zonder hulp van buitenaf. Om het geloof te zien als de menselijke hulp die God nodig heeft om ons zalig te maken. Het gevolg is dat we het bijbelse evangelie óf niet langer kunnen geloven óf niet verkondigen. We kunnen het niet geloven omdat we gevangen zitten in de gedachte dat de inspanningen van twee kanten moet komen. We worden achtervolgd door het Arminiaanse idee dat geloof en ongeloof wel onafhankelijk van elkaar moeten zijn, omdat we in beide gevallen een verantwoordelijkheid hebben. Daardoor kunnen we niet geloven dat we zalig zijn geworden door genade van God alleen, door het geloof, dat op zich al een gave van God is en op Golgotha verworven is. In plaats daarvan raken we verstrikt in een verbijsterend tweeslachtig denken over zalig worden. We zeggen het ene moment dat het allemaal van God afhangt en het volgende moment dat het allemaal van onszelf afhangt. Met de vertroebelde gedachten die we daaraan overhouden, onthouden we God veel eer die Hem toekomt als de grondlegger en voleinder van onze zaligheid. We onthouden onszelf bovendien veel van de troost die we hadden kunnen vinden in de wetenschap dat God voor ons is (Quest for Godliness, 137).

Uit dit kleine boekje, geschreven als ondersteunend essay, sprak zoveel helderheid, kracht en schoonheid, dat velen van ons wisten: dit is de muziek van mijn vaderland (om nog maar eens een ander beeld te gebruiken). Dit was echt waar. Dit was door en door bijbels. Dit ontdeed onze vertroebelde gedachten van de buiten-bijbelse, filosofische dwangbuis waardoor tientallen teksten niet mochten betekenen wat ze betekenden. Een bom, een bouwsteen, muziek, en nog veel meer. Packer blies de trompet om het evangelie in ere te herstellen.

Groot onder de mensen

Het is geen toeval dat we in de afgelopen 25 jaar onder evangelicalen een opleving van het gereformeerde gedachtegoed gezien hebben én een grote toename zagen van het aantal bewegingen, boeken en conferenties die het evangelie centraal willen stellen. Voor wie de wereld en het Woord zien zoals J.I. Packer het zag, zijn dit geen twee verschillende ontwikkelingen.

Het was allemaal omdat een nederige dienstknecht bereid was om een inleiding te schrijven, die waarschijnlijk overschaduwd zou worden door een geweldig boekwerk. Maar de Heere Jezus heeft ons geleerd hoe het werkt: ‘Wie onder u groot wil worden, die moet uw dienaar zijn’ (Mattheüs 20:26).

J.I. Packer was een groot man. Of hij nu alle aandacht had voor de detectives van mijn vrouw, een onbekende predikant hielp om een conferentie van de grond te krijgen, theologisch afvalwater afvoerde, honderd aanbevelingen schreef voor boeken van anderen of de herpublicatie van John Owen ondersteunde. Dit was nu gereformeerde theologie in de handen van een dienstknecht. Of, zoals hij het zelf gezegd zou hebben, dit was nu het bijbelse evangelie in de handen van een dienstknecht.

Het bericht Gereformeerde theologie in de handen van een dienstknecht verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Het bericht Hoe kun je nog geloven als je predikant zondigt? verscheen eerst op Geloofstoerusting.