Ik ging naar Carthago [om te studeren], waar ik mezelf in het midden van een sissende ketel van seksuele lust bevond. (…) Ik was bereid te stelen en dat deed ik, hoewel ik niet door gebrek werd gedwongen. (…) Het was mijn ambitie om een goede spreker te worden, voor het simpelweg onheilige en nutteloze doel van het bevredigen van mijn menselijke ijdelheid.

Ondanks dit alles blijft zijn moeder, Monica, volhardend bidden voor de bekering van haar zoon.

Augustinus krijgt interesse in alles wat te maken heeft met wijsbegeerte, theologie en filosofie. Hij onderzoekt veel verschillende filosofieën en overtuigingen van die tijd, die langzaam ook zijn wereldbeeld gaan vormen. Helaas zaten de waarheden van Gods Woord, de Bijbel, daar niet bij. Na het studeren gaat hij zelf lesgeven in de retorica. Toch vindt hij geen rust in zijn werk en blijft zijn wereldbeeld en godsbeeld veranderen. Hij schrijft:

Ik had mijn rug naar het Licht en mijn gezicht was gericht op de dingen die het verlichtte, zodat mijn ogen, waardoor ik de dingen zag die in het licht stonden, zelf in duisternis waren.

Als Augustinus ongeveer 30 is komt hij in Milaan, waar hij dan werkt, in aanraking met bisschop Ambrosius. Ambrosius spreekt over het evangelie van zonde en genade, het evangelie van Jezus Christus. Augustinus schrijft:

Ik was een en al oor om zijn welsprekendheid te kunnen begrijpen. Ik begon de waarheid te voelen van wat hij zei, hoewel dit slechts geleidelijk ging.

Toch duurt het nog maanden voordat Augustinus zich daadwerkelijk bekeert.

Ik was verbaasd dat, hoewel ik nu van U hield (…) ik niet volhardde in de vreugde van mijn God. Uw schoonheid trok me naar U toe, maar al snel werd ik door mijn eigen last van U gesleurd en in ontsteltenis stortte ik me opnieuw in de dingen van deze wereld.

Uiteindelijk wordt het volhardende gebed van moeder Monica verhoord. Na een worsteling in een tuin, bekeert Augustinus zich in 368 werkelijk tot de levende God:

Ik werd tegengehouden door simpele kleinigheden (…) Ze trokken aan mijn mantel van het vlees en fluisterden: ‘Ga je ons ontslaan? Vanaf dit moment zullen we nooit meer bij je zijn, voor altijd en eeuwig.’ (…) Ik wierp mezelf neer onder een vijgenboom en maakte plaats voor de tranen die nu uit mijn ogen stroomden (…). Ik bleef maar huilen: ‘Hoe lang blijf ik zeggen: morgen, morgen? Waarom nu niet? Waarom op dit moment geen einde maken aan mijn lelijke zonden?’

Als Augustinus vervolgens zijn Bijbel opent leest hij: ‘Laten wij, als op klaarlichte dag, op een gepaste wijze wandelen, niet in zwelgpartijen en dronkenschappen, niet in slaapkamers en losbandigheden, niet in ruzie en afgunst. Maar bekleed u met de Heere Jezus Christus, en verzorg het vlees niet om begeerten op te wekken’ (Romeinen 13:13-14).

Ik had geen wens om meer verder te lezen en dat was ook niet nodig. Toen ik aan het einde van de zin kwam, was het alsof het licht van vertrouwen in mijn hart vloeide en alle duisternis van twijfel verdween. (…) Hoe zoet is het om van die vruchteloze vreugden af te komen, die ik ooit vreesde te verliezen! (…) U hebt ze van mij weggedreven, U die de Ware bent, de soevereine vreugde.

Augustinus’ boodschap aan jou en mij

Augustinus heeft in zijn verdere leven nog veel betekend voor de kerk. Hij omschreef en verdiepte vanuit de Bijbel onder andere de term en het concept van de drie-eenheid, wat nog niet eerder zo gebeurd was. Uiteraard was ook Augustinus niet perfect en zijn er, net als bij jou en mij, best wat dingen op zijn leer en leven aan te merken. Toch is hij een geestelijk grootvader van wie we veel van kunnen leren.

Naast vele andere dingen die we van Augustinus kunnen leren zit één van de belangrijkste lessen in zijn bekering. Ik weet niet hoe het met jou zit, maar mijn hart wordt enthousiast als ik over de bekering van Augustinus lees. Het herinnert me aan de grote genade in het feit dat ik de Heere mag kennen. Maar het herinnert me ook aan nog iets belangrijkers, iets wat ik iedere keer weer dreig te vergeten.

Ik herken namelijk de strijd met de zonde en de verlangens van het vlees. Ik herken de trekkende kracht van de wereld en de lust. Maar ik herken ook de bevrijdende waarheid van de genade. Maar Augustinus wijst jou en mij op iets heel bijzonders en het zit in het woordje ‘vreugde’.

Hoe zoet is het om van die vruchteloze vreugden af te komen, die ik ooit vreesde te verliezen! (…) U hebt ze van mij weggedreven, U die de Ware bent, de soevereine vreugde.

Als jij de Heere Jezus Christus nog niet kent, denk dan goed na over deze woorden. Diep van binnen weet je dat al de verlangens en lusten die je achterna loopt en probeert te vervullen, nooit vervuld kunnen worden. Je probeert het, opnieuw en opnieuw, maar telkens kom je bedrogen uit. Ware vreugde vind je niet. Niet in eten, niet in seks, niet in alcohol, niet in succes, niet in porno en niet in eer. Het zijn vruchteloze vreugden, zoals Augustinus het noemt. En alleen de soevereine vreugde, God Zelf, kan jou vervullen.

Als jij de Heere Jezus Christus wel kent, herken je, ondanks dat, waarschijnlijk ook de verleiding van de zonde die Augustinus beschrijft. Oh, wat is het vaak een zware strijd! Maar waarom is het verzet hiertegen eigenlijk zo moeilijk? Misschien wel omdat we diep van binnen eigenlijk nog steeds geloven dat zonde ons vreugde zal geven. Dat we eigenlijk nog steeds geloven dat de zonde ons vervulling zal geven. We proberen gehoorzaam te zijn, hoewel we eigenlijk liever zouden zondigen. Maar toch, als strijdbare christenen, verzetten we ons krampachtig tegen dat gevoel, omdat we weten dat het slecht is, omdat we niet willen zondigen, omdat we ons best willen doen, omdat we willen laten zien dat we van God houden.

Als dit jouw gevecht beschrijft, laat je dan door Augustinus herinneren: die verleiding, die zonde, zal je nooit vreugde geven. Die zonde zal je slechts een schuldgevoel en leegte geven. Herinner jezelf telkens weer aan die waarheid: Jezus Christus heeft jou van deze verlangens en schijnvreugden verlost! Focus je niet op de schijnvreugden van voordat je Jezus kende, maar focus je op Hem! Hij die de vreugde zelf is en jou ware vreugde gegeven heeft en opnieuw wil geven. Roep het uit, als je verleidt wordt, naar je Heer:

Herinner mij aan de vruchteloze vreugde van de zonde en de leegte die erop volgen zal. Drijf het van mij weg en richt mijn ogen op Uzelf, mijn Heer! U, de Ware, de soevereine vreugde.

Citaten van Augustinus vertaald uit het boek 21 Servants of Sovereign Joy. John Piper, 2018. Uitgeverij Crossway Books, Illinois.

Het bericht De vreugde van Augustinus verscheen eerst op Geloofstoerusting.

De Romeinen vierden hun zevendaagse winterfeest, Saturnalia, vanaf 17 december. Het was een door en door heidense aangelegenheid vol losbandigheid en de verering van de god Saturnus (vandaar de naam van het feest). Om het einde van de winterzonnewende aan te geven, maakte de Romeinse keizer 25 december een feestdag voor Sol Invictus (de Onoverwonnen Zon). De kerk wilde het christendom aangenamer maken voor de Romeinen en populairder bij het volk. Daarom heeft de kerk deze heidense feesten overgenomen en de viering van de geboorte van hun Verlosser op 25 december ingesteld. Want wat het kerstfeest vandaag de dag ook is geworden, het begon als een kopie van traditionele heidense feestdagen. Dus als je van Kerst houdt, heb je dat aan Saturnalia en Sol Invictus te danken.

Dat is het verhaal, en iedereen, van liberale christenen tot conservatieve christenen tot niet-christenen, lijkt het er over eens te zijn dat het waar is.

Alleen, … het is niet waar.

Om te beginnen moeten we onderscheid maken tussen een oorsprong die suggereert dat het feest gestolen is en een oorsprong die alles te maken heeft met afwijzing. Dat er enig verband zit tussen een christelijk feest en een heidens feest zou kunnen betekenen dat het christelijke feest een kopie is (‘Hé, laten we deze populaire heidense feestdag christelijk maken om onze viering populairder te maken’). Maar het zou ook juist een bewuste afwijzing kunnen betekenen van dat heidense feest (‘Hé, deze heidense feestdag is vreselijk, dus laten we iets uitgesproken christelijks in de plaats stellen’).

Na de bekering van Constantijn in de vierde eeuw na Christus hebben christenen zich soms aangepast en de heidense feesten christelijk gemaakt. Of ze daar verstandig aan deden en of het zinvol was, staat open voor historisch debat. Maar de motivatie was om het heidendom van de Romeinse wereld te vernieuwen, in plaats van alles met de grond gelijk te maken. Zelfs als Kerst op 25 december werd ingesteld vanwege Saturnalia en Sol Invictus, betekent dat daarmee niet per se dat de christelijke viering van de geboorte van Christus als een heidens feest is begonnen.

Maar in het geval van Kerst is er zelfs goed bewijs dat 25 december niet is gekozen vanwege een heidens winterfeest. Dit is wat Andrew McGowan, van Yale Divinity School, betoogt in zijn artikel ‘How December 25 Became Christmas’ (voor het eerst gepubliceerd in Bible Review in 2002). Laat me proberen McGowan’s mooie historische werk te distilleren door drie vragen te beantwoorden.

Wanneer zijn christenen voor het eerst begonnen met het vieren van de geboorte van Jezus op 25 december?

Pasen ontwikkelde zich veel eerder dan Kerst als een christelijke feestdag. Er wordt geen melding gemaakt van geboortevieringen door de vroegste kerkvaders. Christelijke schrijvers als Irenaeus (130-200) en Tertullianus (160-225) zeggen niets over een feest ter ere van de geboorte van Christus. Origenes (165-264) bespotte zelfs de Romeinse vieringen van verjaardagen als heidense praktijken. Dit is een vrij goede aanwijzing dat Kerst nog niet op de kerkelijke kalender stond (of in ieder geval niet wijdverbreid was). Als dat wel zo was, zou het geen verbinding hebben gehad met een soortgelijke Romeinse feestdag.

Dit betekent echter niet dat niemand geïnteresseerd was in de geboortedatum van Christus. Aan het einde van de tweede eeuw was er veel belangstelling voor het dateren van de geboorte van Jezus. Zo deed Clemens van Alexandrië (150-215) verschillende voorstellen, waarvan geen enkele echter 25 december was. De eerste vermelding van 25 december als de geboortedag van Jezus komt van een almanak uit het midden van de vierde eeuw die de Filokaliaanse kalender wordt genoemd. Een paar decennia later, rond 400 na Christus, zou Augustinus aangeven dat de donatisten kerstfeesten hielden op 25 december. Maar ze weigerden Driekoningen te vieren op 6 januari, omdat ze dachten dat deze laatste datum een recente uitvinding was.

De donatisten waren ontstaan tijdens de vervolgingen onder Diocletianus in 312. Zij verzetten zich sterk tegen elk vorm van compromis ten opzichte van hun Romeinse onderdrukkers. We kunnen er dus zeker van zijn dat ze de viering van Kerst, of de datum van 25 december, niet beschouwden als een heidense uitvinding. McGowan concludeert dat er een oudere Noord-Afrikaanse traditie moet zijn geweest die de donatisten goed kenden. Daarom kunnen de vroegste kerstvieringen (die we kennen) worden gedateerd in de tweede helft van de derde eeuw. Dit is qua tijdsperiode nog ruim voor Constantijn en in een periode waarin christenen standvastig alle connecties met de heidense religie proberen te vermijden.

Wanneer werd voor het eerst gesuggereerd dat Kerst een heidense oorsprong had?

Geen van de kerkvaders in de eerste eeuwen van de kerk verwijst naar een vermeend verband tussen Kerst en Saturnalia of Sol Invictus. Je zou kunnen denken, ‘Nou natuurlijk deden ze dat niet. Dat zou gênant zijn geweest.’ Maar als je je christelijke geboortefeest op een bestaand heidens feest hebt gebaseerd met als doel om je religie op deze manier populairder of begrijpelijker te maken, dan zou daar zeker reactie op komen. Trouwens, zoals McGowan aangeeft, is het niet alsof latere christelijke leiders deze verbanden niet meer wilden leggen. Gregorius de Grote schreef in 601 dat hij christelijke zendelingen aanspoort om heidense tempels in kerken te veranderen en heidense feesten een nieuw doeleinde te geven als feestdagen voor christelijke martelaren.

Tot aan de 12e eeuw is er geen enkele aanwijzing te vinden dat de geboorte van Jezus werd gedateerd rondom de heidense feestdagen. Toen stelde Dionysius bar-Salibi dat Kerst werd verplaatst van 6 januari naar 25 december zodat het zou samen vallen met Sol Invictus. Eeuwen later, na de Verlichting, verspreiden wetenschappers van vergelijkende godsdienstwetenschappen het idee dat de vroege christenen de winterzonnewendefeesten voor hun eigen doeleinden hadden gebruikt. Maar in het eerste millennium van de kerkgeschiedenis heeft helemaal niemand dit verband gelegd.

Waarom vieren we Kerst op 25 december?

Het eerste antwoord op deze vraag is dat sommige christenen dat niet doen. In de oostelijke tak van de kerk wordt Kerst gevierd op 6 januari, waarschijnlijk om dezelfde reden dat Kerst op 25 december in het Westen werd gevierd, alleen met een andere berekening. Hoewel we er niet helemaal zeker van kunnen zijn, is er een goede reden te bedenken waarom 25 december de datum voor Kerst is geworden. Er is namelijk een verband tussen de (vermoedelijke) datum van Jezus’ dood en de datum van Jezus’ verwekking.

Drie data zijn belangrijk bij deze berekening. Laten we beginnen met de datum van Jezus’ dood.

Rond 200 na Christus merkte Tertullianus van Carthago op dat Jezus stierf op de veertiende dag van de Joodse maand Nisan. Dat komt overeenkomt met 25 maart van de Romeinse zonnekalender. In het Oosten maakten ze hun berekening met behulp van de veertiende dag van de eerste lentemaand van hun plaatselijke Griekse kalender. In de Romeinse kalender was dit 6 april. Dus afhankelijk van wie je het zou vragen, stierf Jezus op 25 maart of 6 april.

Zowel in het Westen als in het Oosten ontwikkelde zich dezelfde traditie dat Jezus stierf op dezelfde datum waarop Hij werd verwekt. Een anoniem christelijk werk uit het vierde-eeuwse Noord-Afrika stelde dat 25 maart ‘de dag van het lijden van de Heer en van Zijn verwekking was. Want Hij werd verwekt op dezelfde dag dat Hij leed.’ Augustinus in ‘Over de Drie-Eenheid’ benoemt dezelfde berekening. Ook in het Oosten beweert bisschop Epiphanius van Salamis uit de vierde eeuw dat Christus op 6 april de zonden van de wereld heeft weggenomen en op dezelfde datum ‘in de smetteloze schoot van de heilige maagd was ontsproten’. Het feit dat deze merkwaardige traditie in twee verschillende delen van de wereld bestond, suggereert dat het misschien geworteld is in meer dan alleen maar giswerk. Zeer waarschijnlijk, zoals McGowan opmerkt, leunden deze vroege christenen op een oude Joodse traditie die zei dat de belangrijkste gebeurtenissen van de schepping en de verlossing in dezelfde tijd van het jaar plaatsvonden.

Nu we de datum van de dood van Christus en de(zelfde) datum van zijn verwekking hebben, kunnen we goed begrijpen waar de datum van Kerst vandaan kan zijn gekomen. Als Jezus op 25 maart werd verwekt, dan moet de beste datum om Zijn geboorte te vieren negen maanden later zijn, op 25 december (of, in het Oosten, 6 januari). We kunnen niet zeker weten dat dit de oorsprong van 25 december is. We kunnen al helemaal geen leerstellige uitspraken doen over de historiciteit van die datum. Toch is er veel beter historisch bewijs voor het gegeven dat onze datum voor Kerst verbonden is met de dood en de verwekking van Christus dan dat die datum te maken heeft met de heidense feesten van Saturnalia en Sol Invictus.

Het bericht Hebben we het kerstfeest gestolen van de heidenen? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Daarom wil ik dat mijn leerlingen voorbereid zijn. Ik wil dat ze weten dat deze claims al heel lang bestaan, evenals de christelijke antwoorden erop. Ondanks wat veel kritische wetenschappers stellen, is er geen tegenstelling tussen de ‘historische Jezus’ en de ‘Christus van het geloof’. Het bestuderen van Jezus als historisch persoon kan het geloof vaak versterken. Maar dat vereist eerlijk omgaan met critici en beoordelen van hun uitspraken.

In dit artikel ga ik kort in op vijf populaire alternatieve theorieën over Jezus. Ik sluit af met een paar algemene richtlijnen hoe christenen hierop kunnen reageren.

1. Jezus, de heidense mythe

Hoewel deze theorie weinig aanhang meer heeft onder wetenschappers, is hij nog steeds redelijk populair op atheïstische websites. Daarom horen studenten deze theorie waarschijnlijk eerder van een studiegenoot dan van een professor. De theorie veronderstelt dat Jezus nooit heeft bestaan als historische persoon. De verhalen over Zijn geboorte, leven, dood en opstanding zijn allemaal mythen die de vroege christenen hebben geleend van heidense mysteriegodsdiensten, zoals de cultussen van Dionysius en Mithras, die naar verluidt veel ouder zijn dan het christendom.

De theorie van Christus als mythe gaat terug op de ideeën van negentiende-eeuwse Duitse wetenschappers zoals David Strauss (1808-1874), die stelde dat het Nieuwe Testament slechts een verzameling mythische hervertellingen over Jezus’ leven is, en Bruno Bauer (1809-1882), die de radicale stelling innam dat Jezus nooit heeft bestaan. Deze theorie speelde een tijd lang een belangrijke rol in de ‘school voor godsdienstgeschiedenis’ aan de Universiteit van Göttingen, maar begon gedurende de twintigste eeuw terrein te verliezen, toen wetenschappers de bewijzen nauwkeuriger gingen bekijken. (Richard Carrier en Robert Price verdedigen deze stelling nog steeds, maar zelfs niet-christelijke wetenschappers als Bart Ehrmann wijzen hem af.)

Vandaag de dag is er brede overeenstemming dat de meeste parallellen tussen het christendom en de mysteriegodsdiensten óf niet bestaan (en soms pure verzinsels zijn), óf toevallig of anachronistisch zijn. Feitelijk is er geen bewijs dat er in het eerste eeuwse Israël mysteriegodsdiensten bestonden. Het meeste bewijsmateriaal voor hun bestaan op andere plaatsen dateert van na de opkomst van het christendom. Dus als er al geleend is, is dat waarschijnlijk andersom gebeurd.

2. Jezus, de mislukte profeet

Deze theorie is populairder bij kritische wetenschappers en is gebaseerd op een bepaalde interpretatie van een aantal van Jezus’ voorspellingen over het einde der tijden (zoals Matt. 16:28 en 24:34), waarin Jezus de komst van Gods koninkrijk voorspelt. Dat zal gepaard gaan met catastrofale tekenen in het heelal, als de discipelen nog leven. Ze stellen dat Hij zichzelf iets heeft wijsgemaakt en dat het hele christendom gebaseerd is op een misvatting, omdat de wereld niet vergaan is tijdens het leven van de discipelen. Daarnaast ontkennen de verdedigers van deze stelling vaak dat Jezus ooit gezegd heeft dat Hij goddelijk was. Hij zag Zichzelf misschien als een profeet of koning, maar in ieder geval niet als de eeuwige Zoon van God. Dat betekent dat we heel weinig van wat het Nieuwe Testament over Jezus zegt, kunnen geloven – behalve als het Hem negatief afschildert. (Dit heet het ‘criterium van de schande’. Zie het boek Jesus, Criteria, and the Demise of Authenticity voor de sterke en zwakke punten hiervan.)

De ‘mislukte profeet’-theorie is waarschijnlijk afkomstig van de Duitse wetenschapper Albert Schweitzer (1875-1965). Hoewel Schweitzer terecht de aandacht vestigde op het eschatologische (eindtijd-)karakter van Jezus’ boodschap, maakte hij selectief gebruik van het bewijs, door sommige profetische uitspraken eruit te lichten en andere te negeren, zoals Jezus’ uitspraak dat Gods koninkrijk een bestaande realiteit was (Lukas 11:20, 17:20-21) of Zijn eigen belijdenis van onwetendheid met betrekking tot het tijdstip van Zijn wederkomst (Matt. 24:36). Critici die Schweitzer volgen, nemen ook onterecht aan dat eerste-eeuwse Joodse uitspraken over de wederkomst (bijvoorbeeld de zon die verduisterd zal worden, sterren die van de hemel zullen vallen enz.) letterlijk bedoeld moeten zijn. Een vergelijking met Petrus’ preek op de Pinksterdag (Handelingen 2:17-21) laat echter zien dat dit niet altijd zo is. Jezus verwachtte zeker dat er een keerpunt in de tijd zou optreden tijdens het leven van Zijn discipelen, maar dat was niet noodzakelijkerwijs het einde van het stoffelijke universum. Gods koninkrijk, zoals Jezus het zag, tartte alle verwachtingen.

3. Jezus, de moraalfilosoof

Waar de ‘mislukte profeet’-theorie de eindtijdverwachting van Jezus overdrijft, negeert de ‘moraalfilosoof’-theorie deze helemaal. Deze afspiegeling van Jezus als wijsheidsprediker die tijdloze morele waarheden voorstaat is vrij gangbaar bij niet-christelijke leken, maar onder wetenschappers neemt ze vaak de meer specifieke vorm aan van Jezus als ‘cynisch filosoof’. De term ‘cynisch’ verwees in de Grieks-Romeinse wereld niet, zoals vandaag de dag, naar een algeheel pessimistisch of wantrouwend persoon, maar meer naar iemand die wereldse goederen en sociale conventies afwees. Uit afkeer van het materialisme en de hypocrisie die ze om zich heen zagen, weigerden veel cynici zich te wassen en te verzorgen en deden hun behoefte in het openbaar. Dat leverde hen de bijnaam ‘hondmensen’ op (de betekenis van cynicus in het Grieks).

De theorie van de cynische Jezus wordt gewoonlijk geassocieerd met leden van het Jesus Seminar, dat zijn hoogtijdagen beleefde in de jaren ‘80 en ‘90 van de vorige eeuw. Een paar van deze wetenschappers, zoals Burton Mack en John Dominic Crossan, hebben heel behulpzaam een aantal overeenkomsten tussen Jezus en de cynische filosofie aangewezen. Niettemin zitten er minstens twee cruciale fouten in het beeld van Jezus als een cynicus. Allereerst hebben we geen historisch bewijs van de aanwezigheid van cynische filosofie in Galilea in Jezus’ tijd (het bewijs dat we hebben wijst zelfs op sterk verzet van de Joden tegen heidense invloeden in Galilea). Ten tweede wegen de verschillen tussen Jezus en de cynische filosofie veel zwaarder dan de overeenkomsten. Vandaag de dag hangen maar weinig wetenschappers deze theorie nog aan.

4. Jezus, de gewelddadige revolutionair

Dit is een oude theorie over Jezus die zo nu en dan de kop opsteekt, maar nooit veel aanhang heeft gekregen. Deze theorie gaat terug op de man die bekend werd als de vader van de moderne ‘zoektocht’ naar de historische Jezus, de Duitse deïst Hermann Reimarus (1694-1768). Reimarus stelde dat Jezus nooit de bedoeling had een nieuwe religie te stichten of te sterven voor de zonden van de mensheid. Zijn echte bedoeling was een nationale bevrijding van de Romeinse onderdrukking, die uiteindelijk eindigde in mislukking en kruisiging. Deze theorie werd in de twintigste eeuw nieuw leven ingeblazen door S.G.F. Brandon (1907-1971), die stelde dat Jezus beïnvloed was door de eerste-eeuwse Zelotenbeweging. En in 2013 kwam de theorie weer in het nieuws door Reza Aslan’s bestseller Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth.

Net als andere alternatieve theorieën over Jezus moet deze theorie het hebben van een selectieve benadering van het bewijs. Deze theorie legt de nadruk op de socio-politieke aspecten van Jezus’ aankondiging van het Koninkrijk, terwijl de geestelijke aspecten buiten beschouwing blijven. Zoals de nieuwtestamenticus Darrell Bock opmerkt, kondigt Jezus de komst van het Koninkrijk niet aan door een leger bij elkaar te roepen, maar door demonen uit te werpen en zieken te genezen (Lukas 11:20). De vijanden die Jezus in het vizier heeft zijn niet de Romeinen, maar de geestelijke krachten die de wereld gevangen houden in de zonde. Jezus’ zwaarste kritiek in de Evangeliën richt zich niet op de Romeinen, maar op Zijn Joodse landgenoten die verwachtten dat God hen zou verlossen op basis van hun ijver voor het vaderland en hun strikte vervulling van de Wet (Matt. 23:1-36). Het is ook goed om op te merken dat één van Jezus’ eigen discipelen een tollenaar was – niet echt wat je zou verwachten van een anti-Romeinse revolutionaire beweging.

5. Jezus, de a-historische existentialist

Een aantal wetenschappers heeft de zoektocht naar de historische Jezus helemaal opgegeven. Voor hen is het niet alleen bijna onmogelijk om vast te stellen wat Jezus eigenlijk heeft gezegd en gedaan, maar ook onnodig. Het doel van het Nieuwe Testament is, zo zeggen ze, om ons in een persoonlijke, een-op-een-verhouding met God te brengen, niet om zogenoemde feiten uit het verleden mee te delen – feiten die misschien zelfs wel helemaal niet zo feitelijk zijn.

Deze theorie is afkomstig van de Duitse wetenschapper Rudolf Bultmann (1884-1976), die een ‘ontmythologiserende’ benadering van de Bijbel voorstond. Die benadering betekende het afstand nemen van alle verbeelde en irrelevante details van de Evangelieverhalen over Jezus, en het bereiken van wat Bultmann zag als de centrale waarheid van het Christendom – het kerygma (Grieks voor ‘proclamatie’) van het Evangelie. Dit kerygma definieerde hij in existentialistische termen, met de nadruk op de individuele ervaring van God en een persoonlijke oproep tot beslissing. Zoals andere kritische wetenschappers in het verleden, accepteerde Bultmann de scheiding tussen de historische Jezus en de Christus van het geloof. Maar waar andere wetenschappers de geschiedenis probeerden te gebruiken om het geloof te ondermijnen, probeerde Bultmann het geloof te isoleren van de geschiedenis. Je zou kunnen zeggen dat hij het Nieuwe Testament behandelde als een maïskolf: de geschiedenis was de schil, het kerygma de kern.

Het probleem van deze benadering is natuurlijk dat hij helemaal subjectief is. Als we niet kunnen vertrouwen op wat het Nieuwe Testament ons vertelt over wat Jezus heeft gezegd en gedaan, dan kunnen we Hem definiëren zoals we zelf willen. Wie beslist wat de essentie van het Evangelie is, als Jezus dat Zelf niet mag doen?

De begrijpelijke, kruisigbare en invloedrijke Jezus

Christenwetenschappers hebben een aantal geloofwaardige manieren ontwikkeld om deze namaakbeelden van Christus van repliek te dienen. (Zie bijvoorbeeld: How God Became Jesus en The Challenge of Jesus). Als we Jezus bestuderen binnen Zijn historische context en in het licht van de feiten die zelfs niet-christelijke wetenschappers voor waar aannemen, kunnen we bepaalde conclusies trekken over hoe Hij geweest moet zijn. Hier zijn drie proeven die elk beeld van Jezus moet doorstaan om historisch plausibel te zijn (overgenomen uit N.T. Wright’s Jesus and the Victory of God, 131-133). De echte Jezus moet de volgende drie eigenschappen hebben gehad:

Begrijpelijk. Jezus was een eerste-eeuwse Jood uit Galilea, en dus zouden we moeten verwachten dat Zijn woorden en daden passen in deze historische en geografische context. Zijn boodschap moet begrijpelijk en enigszins plausibel geweest zijn voor eerste-eeuwse Joden om bij hen gehoor gevonden te hebben. Dat is waarom je Jezus maar moeilijk kunt zien als heidense mythe of cynische filosoof; deze beelden passen gewoon helemaal niet in de Joodse context van Jezus.

Kruisigbaar. Jezus moet ook dingen gezegd en gedaan hebben die voor de Joodse autoriteiten aanstootgevend genoeg waren om Hem te willen doden. Als Hij Zich alleen maar had voorgedaan als moraalridder, of Zich alleen maar had uitgesproken tegen de Romeinse overheersing, is het moeilijk te zien waarom Joden die dezelfde doelen en waarden voorstonden Hem gekruisigd zouden willen hebben. Er moet iets in Zijn woorden en daden geweest zijn wat ogenschijnlijk godslasterlijk was.

Invloedrijk. Jezus liet zo’n indruk na bij de vroege Christenen dat ze wilden lijden en sterven voor hun getuigenis dat Hij was opgestaan van de doden. Een mislukte profeet of revolutionair zou op zijn best blijvende bewondering geoogst hebben, maar wat zou devote monotheïstische Joden bewogen moeten hebben om deze man na Zijn dood te vereren?

Hoewel er veel rivaliserende theorieën over Jezus zijn, hoeven christenen zich hierdoor niet bedreigd te voelen. Als we goed voorbereid zijn, kan de confrontatie met critici ons geloof juist verdiepen en onze relatie met de Heere, Die echt in ons midden is geweest, versterken.

Het bericht Wie was Jezus echt? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Het bericht De historische opstanding van Jezus verscheen eerst op Geloofstoerusting.