Walter Kaiser wijst erop dat we de antecedente theologie van elk bijbelboek voor ogen moeten houden als we de Schriften openen (in ‘Toward an Exegetical Theology: Biblical Exegesis for Preaching and Teaching, 134-140).

De rode draad van Genesis

Als we bijvoorbeeld preken uit Exodus, zullen we de boodschap van dat bijbelboek niet goed kunnen uitleggen zolang we het los van de voorgaande context lezen. Wat aan Exodus voorafgaat, is de boodschap die overgebracht wordt in Genesis. Daar leren we dat God de Schepper van alle dingen is en dat Hij mensen naar Zijn beeld heeft geschapen – zodat mensen namens de Heere over de hele aarde zouden heersen.

Adam en Eva verzuimden echter om op God te vertrouwen en Zijn opdracht te gehoorzamen. Op de schepping volgde de zondeval, waardoor dood en ellende in de wereld kwamen. Desondanks beloofde de Heere dat de eindoverwinning behaald zou worden door het vrouwenzaad (Genesis 3:15). Er zou een diepgaand conflict volgen tussen het vrouwenzaad en het slangenzaad. Maar het zaad van de vrouw zou zegevieren.

In de rest van Genesis blijkt het zaad van de slang in de strijd tussen vrouwenzaad en slangenzaad echter opmerkelijk sterk te zijn. Kaïn slaat Abel dood; de goddelozen nemen de overhand over de rechtvaardigen, totdat alleen Noach en zijn gezin overblijven. Mensen spannen samen om een naam voor zichzelf te maken door de toren van Babel te bouwen. En toch blijft de Heere soeverein. Hij straft Kaïn. Hij verdelgt iedereen in de zondvloed, met uitzondering van Noach en zijn gezin. En Hij verijdelt de plannen voor de torenbouw van Babel.

De Heere sluit een verbond met Abraham, Izak en Jacob en belooft dat de overwinning die beloofd is in Genesis 3:15 tot stand zal komen via hun zaad. De Heere zal hun nageslacht, land en een zegen voor alle volken schenken. De belofte van nageslacht is in Genesis een centrale gedachte. Met andere woorden: Abraham, Izak en Jacob hadden het beloofde land niet in hun bezit en tijdens hun leven werden ook niet alle volken door hen heen gezegend. Maar aan het eind van het boek verhaalt Genesis van de twaalf zonen die de Heere aan Jakob schonk.

De rest van de Pentateuch in het licht van Genesis

Maar op welke manier is deze “antecedente theologie” van Genesis nu van belang bij het lezen van het boek Exodus? Het is cruciaal, want als Exodus opent met de constatering dat Israël zich overvloedig vermenigvuldigde, merken we meteen op dat de belofte van vele nakomelingen aan Abraham vervuld wordt. En dat niet alleen; komend vanuit Genesis 3, realiseren we ons dat Farao een nazaat is van de slang, terwijl Israël het zaad van de vrouw vertegenwoordigt. En in de strijd tussen vrouwenzaad en slangenzaad die in Genesis voorzegd is, vertegenwoordigt Farao’s voornemen om alle jongetjes te doden de plannen van het slangenzaad.

Als we op deze manier verder lezen in Exodus en de rest van de Pentateuch, zien we dat de bevrijding van Israël uit Egypte en de verovering van Kanaän ook alles te maken heeft met het verbond dat de Heere gesloten heeft met Abraham. De vervulling van de landbelofte krijgt zijn beslag. Bovendien krijgt Israël in zekere zin een plek in het nieuwe land als een nieuwe Adam. Net als Adam worden ze geroepen om in geloof en gehoorzaamheid te leven op de plek die de Heere hen gegeven heeft.

Zouden we Exodus lezen zonder op de hoogte te zijn van de voorafgaande boodschap van Genesis, dan zouden we het gewicht van de gebeurtenissen niet goed peilen. Dan zouden we de tekst los van zijn context lezen en ten prooi vallen aan willekeur.

Nog meer voorbeelden van antecedente theologie

Het belang van antecedente theologie is in de hele canon evident, maar we zullen onszelf tevreden moeten stellen met een paar voordelen:

• De verovering onder Jozua moeten we interpreteren in het licht van het verbond met Abraham. Het in bezit nemen van Kanaän kan gezien worden als vervulling van de belofte aan Abraham dat hij het land van Kanaän zou genieten.
• Daartegenover kunnen we de wegvoeringen van het Tienstammenrijk (722 voor Christus) en het Tweestammenrijk (586 voor Christus) waar de profeten voor waarschuwen en die in verschillende bijbelboeken beschreven worden niet los zien van de verbondsvloeken in Leviticus 26 en Deuteronomium 27 en 28. Als voorgangers en gemeenteleden de antecedente theologie van het Mozaïsche verbond niet kennen, zullen ze doorgaans niet in staat zijn om de ballingschap van Israël en Juda goed te duiden.
• Teksten waarin de komst van een tweede David wordt beloofd, gaan terug op het verbond dat eerder met David was gemaakt en waarin werd beloofd dat zijn rijk eeuwig zou duren.
• De ‘dag van de Heere’, die in de profetieën zo’n prominente plaats inneemt, moeten we zien in het licht van de belofte die aan Abraham gedaan is.

Hetzelfde geldt natuurlijk voor het Nieuwe Testament.

• We kunnen het belang van het koninkrijk van God in de evangeliën nauwelijks verstaan als we de verhaallijn van het Oude Testament niet kennen en onbekend zijn met de verbonden en beloften aan Israël.
• Dat Jezus de Messias, de Mensenzoon en de Zoon van God wordt genoemd, heeft ons vooral veel te zeggen in het licht van de voorgaande openbaring.
• Zoals Lucas al aangeeft in zijn inleidende woorden, is het boek Handelingen een voortzetting van wat Jezus is begonnen te doen en te onderwijzen en bouwt dus voort op het Oude Testament en op de bediening, de dood en de opstanding van Jezus.
• Ook de brieven zijn gefundeerd op het heerlijke heilswerk dat Jezus Christus heeft volbracht. Ze werken die zaligmakende boodschap en de vervulling van Gods beloften verder uit en passen ze toe op de situatie in de gemeenten.
• Tot slot is Openbaring alleen goed te begrijpen als de climax van de Bijbelse verhaallijn. Het is niet aan de Bijbel toegevoegd als losse appendix waar mensen allerlei spannende eindtijdtheoriën aan kunnen ontlenen. De vele zinsspelingen op het Oude Testament laten zien dat Openbaring ìs geschreven tegen de achtergrond van de Oudtestamentische openbaring. En het boek verliest ook alle zeggingskracht als we niet zien dat het de voltooiing is van alles wat Jezus Christus gedaan en onderwezen heeft.
• Dat wil niet zeggen dat de rode draad van het verlossingswerk in elk boek van de canon even nadrukkelijk zichtbaar wordt. Denk bijvoorbeeld aan de wijsheidsboeken Hooglied, Job, Prediker, Spreuken en Psalmen. Maar zelfs in deze bijbelboeken worden fundamentele dogma’s zoals schepping en val en de speciale plaats van Israël als verbondsvolk als bekend verondersteld. Soms wordt de bijzondere positie van Israël zelfs benadrukt, bijvoorbeeld als de Psalmen verhalen van de Oudtestamentische geschiedenissen. Maar de canon blijft een divers geheel, en we moeten onderkennen dat niet elk literair werk dezelfde functie heeft.

De belangrijkste boodschap voor predikanten is dat ze hun preken moeten verweven met de bijbelse verhaallijn van de heilsgeschiedenis. De mensen in de kerkbanken moeten zicht krijgen op het grote plaatje van het werk dat God heeft gedaan en nog aan het doen is. Ze moeten gaan zien hoe elk gedeelte van de Schriften deel uitmaakt van dat grote geheel. En dat brengt ons bij het volgende punt:

Het geheel bekijken door canoniek te preken

Als voorgangers mogen we ons niet beperken tot antecedente theologie. We moeten ook oog hebben voor het geheel van de Schriften, het canonieke getuigenis van de bediening, het dood en de opstanding van Jezus Christus. Als we alleen maar antecedente theologie preken, kunnen we het Woord van de waarheid niet recht snijden. Op die manier zullen we de boodschap van de Heere ook niet goed over kunnen brengen op de luisteraars van vandaag.

Als we over de eerste hoofdstukken van Genesis preken, moeten we dus ook verkondigen dat het vrouwenzaad Jezus Christus is. En dat de onderwerping van de schepping aan de zinloosheid omgekeerd zal worden door het werk van Jezus Christus (Romeinen 8:18-25). De mensen in de kerkbanken moeten horen dat de oude schepping niet het laatste woord heeft, maar dat er in Christus Jezus een nieuwe schepping is. Vanuit het boek Openbaring moeten we laten zien dat het uiteindelijk beter wordt dan het ooit is geweest en dat de zegeningen van de oorspronkelijke schepping bij wijze van spreken tien keer uitvergroot worden in de herschepping.

En wat hebben we voor boodschap als we preken uit Leviticus zonder Leviticus te zien in het licht van de vervulling in Jezus Christus? Het is onze taak om te verkondigen dat de offers van het Oude Testament vervuld zijn in het werk van Jezus Christus aan het kruis.

Ook de voedselwetten en reinheidswetten moeten canoniek geïnterpreteerd worden, zodat we inzien dat de Heere ons niet oproept om allerlei regels rond voeding en hygiëne na te leven. Deze instellingen verwijzen naar iets veel heerlijkers: de heiligheid en het nieuwe leven dat we als gelovigen ten toon moeten spreiden (1 Korinthe 5:6-8 en 1 Petrus 1:15-16).

Oog voor het verschil tussen oud en nieuw

Zoals het Nieuwe Testament duidelijk leert, zijn gelovigen niet meer onder de Mozaïsche wet (Galaten 3:15-4:7 en 2 Korinthe 3:7-18). Het was de bedoeling dat het oude verbond van kracht was voor een bepaalde periode in de heilsgeschiedenis. Nu de vervulling in Christus is aangebroken, vallen we niet langer onder het verbond dat de Heere met Israël had opgericht. Het is daarom ook een misvatting om te denken dat de wetten die golden voor het volk Israël model zouden moeten staan voor de wetgeving van hedendaagse staten, zoals de theonomisten voorstaan.

We moeten in onze prediking onderkennen dat er een verschil is tussen Israël als het volk van God en de gemeente van Christus. Israël was als theocratisch volk zowel Gods verbondsvolk als een politieke entiteit. De gemeente van Jezus Christus is echter geen politieke entiteit met een wetboek dat gaat over de inrichting van de staat. De kerk bindt mensen uit allerlei volken, talen stammen en naties samen. Als we dit verschil tussen het oude en het nieuwe verbond niet in het oog houden, kan dat grote schade aanrichting in onze gemeentes.

Als we de verschillen tussen oud en nieuw niet helder hebben, wordt het bijvoorbeeld ingewikkeld als we preken over de inname van het beloofde land vanuit Jozua. Er is geen sprake van dat de gemeente van Jezus Christus het land Kanaän ooit in bezit zal krijgen. In tegendeel, als we het Nieuwe Testament lezen, leren we dat de landbelofte typologisch gelezen moet worden en zijn hoogtepunt vindt in een definitieve vervulling onder het nieuwe verbond.

In Hebreeën wordt uitgelegd dat de belofte van rust in de tijd van Jozua nooit bedoeld was als de uiteindelijke rust voor het volk van God (Hebreeën 3:7-4:13). Paulus stelt dat de landbelofte voor Abraham niet beperkt blijft tot Kanaän, maar verbreed is tot de hele wereld (Romeinen 4:13). In Hebreeën ontdekken we dat we als gelovigen niet een aardse, maar een hemelse stad verwachten (Hebreeën 11:10-16 en 13:14), een toekomende stad. Of, met de woorden van Johannes in Openbaring 21 en 22: we zien uit naar het hemelse Jeruzalem, dat niets minder is dan een nieuwe schepping.

Met andere woorden, als we uit Jozua preken en geen nadruk leggen op onze erfenis in Christus en de nieuwe schepping, hebben we bij het verklaren van dit bijbelboek jammerlijk gefaald in het overbrengen van de verhaallijn van de Schrift. We hebben de boodschap verminkt, waardoor onze gemeenteleden niet leren hoe heel de Schrift vervuld wordt in Christus en hoe alle beloften van God ja en amen zijn in Christus Jezus (2 Korinthe 1:20).

De hermeneutiek van de apostelen

Als we de Schriften canoniek preken en bijbelse theologie toepassen, zullen we Christus verkondigen vanuit het Oude én het Nieuwe Testament. Uiteraard moeten we ervoor waken dat we te kort door de bocht gaan bij het allegoriseren of vergezochte lijnen trekken tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Maar als we de hermeneutiek van de apostelen volgen en ons huiswerk goed gedaan hebben wat betreft bijbelse theologie, zullen we niet zo snel in dit soort valkuilen stappen.

De apostolische schrijvers geloofden tenslotte zelf dat het Oude Testament naar Christus verwees en in Hem vervuld was. En zij hadden hun hermeneutiek van Jezus Christus in hoogst eigen persoon geleerd. Zie bijvoorbeeld hoe Jezus de Schriften opende voor Kleopas en zijn vriend op de weg naar Emmaüs (Lukas 24).

Er wordt door sommigen beweerd dat de hermeneutiek van de apostelen geïnspireerd was, maar dat we er als hedendaagse voorgangers geen voorbeeld aan mogen nemen (zie Richard N. Longenecker in “Biblical Exegesis in the Apostolic Period”, Eerdmans, 1999). Zo’n standpunt is echter niet houdbaar. Het zou betekenen dat de vervulling van het Oude Testament zoals de apostelen dat zagen niet overeenkomt met de ware betekenis van de betreffende teksten. Als dat zo is, zijn de lijnen die tussen de twee testamenten getrokken worden volstrekt willekeurig en zouden de apostelen (en Christus Zelf!) niet meer als voorbeeld mogen dienen als het gaat om de manier waarop we het Oude Testament vandaag de dag lezen.

Voorbeelden van oudtestamentische verwijzingen naar Christus

Als we geloven dat de apostelen geïnspireerde en met wijsheid begenadigde lezers van het Oude Testament waren, hebben we een model voor het lezen van heel het Oude Testament in het licht van de vervulling die Jezus Christus heeft gebracht. De verhaallijnen en de structuren van het Oude Testament verwijzen steeds weer naar Hem en vinden in Hem uiteindelijk hun voltooiing. De beloften die aan Abraham zijn gedaan lezen we in het besef dat ze zijn vervuld in Christus Jezus. De Oudtestamentische offers zijn een schaduw van de werkelijkheid die oplicht in het Nieuwe Testament: Christus.

Een aantal voorbeelden:

• Feesten zoals het Pascha, het Wekenfeest en het Loofhuttenfeest verwijzen naar Christus als het Paaslam, naar de gave van de Heilige Geest en naar Jezus als het Licht van de wereld.
• Gelovigen hoeven niet langer de sabbat te houden, aangezien ook dat een van de schaduwen van het oude verbond is (Kolossenzen 2:16-17, vergelijk Romeinen 14:5). Deze instelling behoort tot het Sinaïtische verbond, dat niet langer van kracht is voor gelovigen (Galaten 3:15-4:7, 2 Korinthe 3:4-18 en Hebreeën 7:11-10:18). De sabbat wijst vooruit naar de rust die voor ons al is aangebroken in Christus en die zijn uiteindelijke vervulling zal vinden in de hemelse rust (Hebreeën 3:12-4:11).
• De tempel was een voorsmaak van Christus als de ware tempel. En de besnijdenis wordt vervuld in de besnijdenis van het hart, die verankerd ligt in het kruis van Christus en verzekerd wordt door het werk van de Heilige Geest.
• David staat als de koning van Israël en de man naar Gods hart niet voor het summum van het koningschap, maar is een type van Jezus Christus. Christus, de meerdere David, was zonder zonde. Hij is de messiaanse Koning, en door Zijn bediening, Zijn dood en Zijn opstanding heeft Hij de beloften die God aan Zijn volk gedaan had gestand gedaan.

Als we het Oude Testament niet bezien in het licht van de hele canon, zullen we blijven steken in moralistische lessen die we kunnen trekken uit Oudtestamentische teksten. Of – dat is minstens zo waarschijnlijk – we zullen zelden uit het Oude Testament preken.

We weten als christenen dat grote delen van het Oude Testament niet direct door te vertalen zijn naar ons dagelijks leven. God belooft ons bijvoorbeeld niet om ons te bevrijden uit een of andere politieke macht, zoals Hij Israël uit Egypte bevrijdde. En een deel van het Joodse volk is wel weer teruggekeerd naar het land Israël, maar christenen geloven niet dat zij daar zelf ook moeten gaan wonen om echt gelukkig te worden. Of dat ze God pas echt kunnen dienen als ze naar de tempel gaan om daar te offeren.

Als we het Oude Testament echter niet canoniek benaderen en de Bijbelse theologie links laten liggen, zal dat deel van de Schriften in de praktijk vaak een gesloten boek blijven in de prediking. Daarmee ontzeggen we onszelf niet alleen veel schatten die in het Woord van God te vinden zijn, maar verliezen we ook het zicht op het rijk geschakeerde karakter van de bijbelse openbaring. We lezen het Oude Testament dan niet langer zoals Jezus en de apostelen dat deden. Daardoor blijven onze ogen gesloten voor het feit dat de beloften van God ja en amen zijn in Jezus Christus.

Conclusie

Als we het Oude Testament canoniek lezen, betekent dat niet dat we de historisch-culturele context negeren. De eerste taak van elke exegeet is om het Oude Testament op zichzelf te bezien en te ontrafelen wat de bijbelschrijver te zeggen had in de tijd dat de tekst werd geschreven. En, zoals we eerder ook al hebben vastgesteld, moet elk Oudtestamentisch boek gelezen worden in het licht van de theologie die eraan vooraf ging, zodat de verhaallijn van de Schrift helder wordt. Maar we moeten ook het geheel van de Schriften canoniek benaderen, zodat het Oude Testament gelezen wordt in het licht van het hele verhaal – de vervulling die in Jezus Christus werkelijkheid is geworden.

Kortom, we moeten altijd het perspectief van het geheel – van de goddelijke Auteur – in het oog houden als we preken en bijbelse theologie bedrijven. We moeten de Schriften van voor tot achter en van achter tot voor lezen. We moeten altijd de ontwikkeling van de verhaallijn én het eind van het verhaal in het oog houden.

Het is de taak van ons als voorgangers om de hele raad van God te verkondigen. Die roeping kunnen we geen gestalte geven als we de bijbelse theologie veronachtzamen. Misschien krijgen we wel veel complimenten voor de wijze moraliserende lessen en aansprekende voorbeelden in onze preken. Maar we zijn geen trouwe dienaars van het Woord en van onze gemeente als onze gemeenteleden niet leren hoe het geheel van de Schrift naar Christus verwijst en als we ze geen beter zicht geven op de verhaallijn van de Bijbel. Moge God ons getrouw maken in het prediken en onderwijzen, zodat iedereen die aan onze zorg is toevertrouwd volmaakt gesteld mag worden in Christus Jezus.

Het bericht Hoe bijbelse theologie en prediking hand in hand gaan verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Bijbelse versus systematische theologie

Charles H.H. Scobie definieert bijbelse theologie als ‘het onderzoek naar het verstaan van Gods openbaring zoals vervat in de canonieke geschriften van het Oude en het Nieuwe Testament’ (in ‘Tyndale Bulletin’ 42, 1991, 36). In tegenstelling tot de systematische theologie richt bijbelse theologie zich op de verhaallijn van de Bijbel. Systematische theologie steunt op de bijbelse theologie, maar is atemporeel.

Don Carson zegt over bijbelse theologie: ‘Ze staat dichter bij de tekst dan systematische theologie, is erop gericht om gevoeligheid te ontwikkelen voor de eigenheid van elk corpus, en wil rekening houden met het specifieke karakter van de tekst bij het leggen van verbindingen tussen de verschillende corpora. Als het goed is fungeert de bijbelse theologie dan ook als een soort brug tussen verantwoorde exegese en verantwoorde systematische theologie (ook al is het onvermijdelijk dat deze drie disciplines elkaar wederzijds beïnvloeden) (in ‘New Dictionary of Biblical Theology’, 94).

Met andere woorden: bijbelse theologie beperkt zich bewust tot de boodschap van de tekst of het gedeelte dat voorligt. Ze vraagt welke thema’s belangrijk zijn voor de bijbelschrijvers in hun historische context en doet een poging om de samenhang tussen dergelijke thema’s op te sporen. Bijbelse theologie richt zich op de rode draad van de Bijbel – hoe Gods plan in de heilsgeschiedenis ontvouwd wordt. Dat betekent dat we elke tekst moeten uitleggen en bepreken in de context van de plaats die deze tekst inneemt in het geheel van de bijbelse verhaallijn (maar daarover meer in deel 3).

De systematische theologie stelt vragen aan de tekst waarin vragen en filosofische kwesties van vandaag doorklinken. Sytematici kunnen daarnaast nuttig onderzoek doen naar thema’s die in de Bijbel impliciet aan de orde komen, maar niet veel aandacht krijgen in het geheel van de tekst. Het moge desondanks duidelijk zijn dat systematische theologie van enige naam gefundeerd is op bijbelse theologie.

Waar bijbelse theologie voor staat

Kenmerkend voor bijbelse theologie is dat ze, in de woorden van Brian Rosner, ‘de bijbelse tekst de agenda laat bepalen’ (in ‘New Dictionary of Biblical Theology’, 5). Kevin Vanhoozer benadrukt de geheel eigen plek van de bijbelse theologie: ‘Bijbelse theologie staat voor een benadering van de Bijbel die ervan uitgaat dat het Woord van God dat in diverse literaire en historische contexten tot ons komt in mensentaal.’ Of, ‘om het anders te zeggen: bijbelse theologie valt samen met de belangen van de tekst zelf’ (in ‘New Dictionary of Biblical Theology’, 56).

Carson omschrijft de bijdrage van bijbelse theologie mooi: ‘In de ideale situatie zal de bijbelse theologie, die redeneert op basis van de diverse teksten van de Bijbel – zoals de term al impliceert – de eenheid van alle bijbelse geschriften als geheel blootleggen en benadrukken, waarbij ze met name terugvalt op de eigenheid van die teksten zelf. In die zin zou je ook kunnen spreken van canonische bijbelse theologie: de theologie van de Bijbel als geheel (in ‘Systematic and Biblical Theology’, 100).

De bijbelse theologie beperkt zich soms tot de theologie van Genesis, of van de Pentateuch, Mattheüs, Romeinen of zelfs van Paulus. Maar bijbelse theologie kan ook gaan over het geheel van de canon, waarin de rode draad van de Schriften verweven is. Hoe vaak beperken voorgangers die verklarende prediking voorstaan zich tot Leviticus, Mattheüs of Openbaring zonder stil te staan bij de plaats die dit boek inneemt in het geheel van de heilsgeschiedenis. Ze behandelen het ene schriftgedeelte los van het andere. Daardoor worden hun preken losse flodders in plaats dat ze de volle raad van God verkondigen.

Terecht merkt Gerhard Hasel op dat we bijbelse theologie moeten beoefenen op een manier ‘die probeert recht te doen aan alle dimensies van de werkelijkheid waar de bijbelse tekst gewag van maakt’ (in ‘Horizons of Biblical Theology’ 4 (1982), 66). Dat is niet alleen de taak van docenten en professors op theologische faculteiten; het is de verantwoordelijkheid van iedereen die het woord verkondigt!

Brug naar de dogmatische theologie

Laten we nu nog eens stilstaan bij de verschillen tussen de systematische en de bijbelse theologie, waar Carson eerder al een aanzet toe deed. Systematische theologie heeft aandacht voor de bijdrage van de historische theologie en put dus uit de werken van Augustinus, Van Aquino, Luther, Calvijn, Edwards en talloze anderen om te verwoorden wat de Schriften leren. Systematische theologie beoogt om het Woord van God direct toe te passen op onze eigen culturele context en tijd. Een goede voorganger moet dus geworteld zijn in systematische theologie om een diepgaand en sterk betoog neer te kunnen zetten voor zijn tijdgenoten.

Bijbelse theologie daarentegen is meer inductief van aard en dient als fundament. Carson noemt de bijbelse theologie terecht een ‘mediating discipline’, tegenover stystematische theologie als ‘culminating discipline’. We kunnen dus concluderen dat Bijbelse theologie een bemiddelende rol speelt, die als brug functioneert tussen het historisch en literair onderzoek enerzijds en de dogmatische theologie anderzijds.

Bijbelse theologie gaat uit van de tekst in zijn historische context. Dat wil niet zeggen dat bijbelse theologie een puur neutrale of objectieve onderneming is. Het idee van Krister Stendahl, dat we heel precies onderscheid kunnen maken tussen de betekenis voor toen en de betekenis voor nu, is een farce. Scoble zegt het volgende over bijbelse theologie: ‘Ze gaat uit van een aantal vooronderstellingen die gebaseerd zijn op de christelijke geloofsovertuiging, waaronder het geloof dat de Bijbel een goddelijke openbaring is, het geloof dat het Woord van God in de Schriften normatief is voor het christelijk geloof en leven en het geloof dat al het diverse materiaal in het Oude en het Nieuwe Testament op de een of andere manier verbonden kan worden met het plan en de bedoeling van de ene God van de hele Bijbel. Dergelijke Bijbelse theologie staat ergens tussen wat de Bijbel toen betekende en wat de tekst voor nu te zeggen heeft’ (in ‘The Challenge of Biblical Theology’, 50-51).

Daaruit volgt dat bijbelse theologie zich niet beperkt tot alleen het Nieuwe of het Oude Testament, maar beide testamenten samen beschouwt als het Woord van God. Bijbelse theologie gaat dus uit van de gedachte dat de canon de norm is en dat beide testamenten onmisbaar zijn bij het ontvouwen van de Bijbelse boodschap.

Het Oude en Nieuwe Testament in balans

In de bijbelse theologie is er sprake van een wonderlijke dialectiek tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Het verhaal van Gods zaligmakende werk, dat met het Oude Testament begint, vindt in het Nieuwe Testament zijn climax. Bijbelse theologie is dus per definitie een narratieve theologie. Het verhaal over Gods reddende handelen met mensen, ontvouwt zich in de tijd. Het wordt dan ook heilsgeschiedenis genoemd.

Hoe kan ook nuttig zijn om de Schriften te benaderen vanuit het gezichtspunt van belofte en vervulling: wat beloofd is in het Oude Testament, wordt vervuld in het Nieuwe Testament. We moeten ervoor uitkijken dat we de specifieke historische context niet uit het oog verliezen waarin de Oudtestamentische openbaring tot ons is gekomen. Aan de andere kant moeten we de voortgaande openbaring in het Nieuwe Testament erkennen. Voortgang in de openbaring betekent dat we oog hebben voor het voorlopige karakter van het Oude Testament en de definitieve boodschap van het Nieuwe. Door het als voorlopig te bestempelen, ontkennen we nog niet de cruciale rol van het Oude Testament. We kunnen het Nieuwe Testament alleen verstaan als we ook de betekenis van het Oude hebben begrepen, en vice-versa.

Sommige theologen zijn huiverig voor een typologische benadering. Toch is de typologie fundamenteel voor de bijbelse theologie, aangezien de bijbelschrijvers er zelf ook gebruik van maken. In de typologie gaat het om niet-toevallige overeenkomsten tussen gebeurtenissen, personen en instellingen in het Oude Testament en hun vervulling in Christus in het Nieuwe. Zo gebruikt Mattheüs als hij de terugkeer van Maria, Jozef en Jezus uit Egypte beschrijft taal die doet denken aan de uittocht van Israël uit Egypte (vergelijk Mattheüs 2:15, Exodus 4:22-23 en Hosea 11:1).

Natuurlijk zijn het niet alleen de nieuwtestamentische bijbelschrijver die dit soort ‘niet-toevallige overeenkomsten’ opmerken. Zowel Jesaja als Hosea profeteren van een nieuwe exodus, die gelijkenissen vertoont met de eerste uittocht. En het Oude Testament ziet al uit naar de komst van een tweede David, die nog heerlijker zal zijn dan de eerste. In het Oude Testament zien we al dat in de typologie van de Bijbel de vervulling altijd heerlijker is dan het type zelf. Jezus is niet alleen een nieuwe David, maar ook een meerdere David.

Typologie erkent dat God een bedoeling heeft met de geschiedenis en dat er goddelijke patronen in te ontdekken zijn. God is de grote auteur van de Schriften, en het verhaal heeft een goddelijk plot. Al vanaf het begin weet God hoe het gaat aflopen. Daardoor kunnen wij als we het Oude Testament lezen de voorafschaduwing van de uiteindelijke vervulling al zien.

Het bericht Wat is bijbelse theologie? verscheen eerst op Geloofstoerusting.

In feite heerst in veel evangelicale gemeenten op dit moment een geestelijke hongersnood. Het is geen uitzondering dat de namen van populaire tv-programma’s terugkomen in de thema’s van prekenseries. In de prediking draait het om de vraag wat er nodig is voor een goed huwelijk of hoe je kinderen in deze tijd het beste kunt opvoeden. Begrijp me goed, het is nuttig en nodig om in de preek aandacht te besteden aan thema’s rond opvoeding en relaties, maar doen zich al snel twee problemen voor.

Ten eerste is er vaak nauwelijks aandacht voor wat de Bijbel zelf eigenlijk over deze onderwerpen leert. Hoe veel preken over het huwelijk bouwen nu echt voort op wat Paulus in Efeze 5:22-33 zegt over de rollen van man en vrouw? Of zijn we misschien verlegen met de bijbelse boodschap?

Ten tweede – en dat is misschien nog wel erger – zijn dit soort preken vrijwel altijd heel horizontaal. Ze vormen week in week uit het hoofdmenu voor de gemeente. Aan het theologische wereldbeeld dat Gods Woord doortrekt en de basis vormt voor alles in dit leven, wordt in stilte voorbijgegaan. De preken veranderen in moralistische praatjes waarin we tips krijgen voor een gelukkig leven.

Preken naar behoefte

Veel gemeenten zijn zich daar helemaal niet van bewust. De morele levensstandaard die in dit soort preken wordt aangeprezen is tenslotte in lijn met Gods Woord, of in ieder geval voor een deel. Zulke preken voorzien in een behoefte, voor zowel gelovigen als ongelovigen.

Voorgangers zijn intussen ook gaan geloven dat ze hun preken moeten larderen met verhaaltjes en voorbeelden, om zo hun boodschap nog eens te onderstrepen. Natuurlijk, elke goede predikant gebruikt voorbeelden. Maar preken kunnen zo tjokvol anekdotes zitten dat de theologie geheel ontbreekt.

Ik heb evangelicals regelmatig horen beweren dat qua theologie wel goed zit met evangelicale gemeenten omdat gemeenteleden niet klagen over wat we hun voorschotelen. Dat soort opmerkingen vind ik nogal zorgwekkend. We hebben als voorgangers de verantwoordelijkheid om ‘heel het raadsbesluit van God’ te verkondigen (Handelingen 20:27). Of we aan onze roeping beantwoorden, wordt niet bepaald door de mening van de meerderheid. We moeten ons laten leiden door wat de Schrift van ons vraagt. Misschien is de gemeente nog nooit echt onderwezen in Gods Woord, zodat ze het niet eens merken dat wij als voorgangers tekortschieten.

Paulus waarschuwt dat ‘wrede wolven bij u zullen binnenkomen, die de kudde niet sparen’ (Handelingen 20:29). Op een andere plaats zegt hij: ‘Er zal een tijd komen dat zij de gezonde leer niet zullen verdragen, maar dat zij zullen zoeken wat het gehoor streelt, en voor zichzelf leraars zullen verzamelen overeenkomstig hun eigen begeerten. Ze zullen hun gehoor van de waarheid afkeren en zich keren tot verzinsels’ (2 Timotheüs 4:3-4). Als de wensen van onze gemeenteleden gaan bepalen hoe wij preken, zit ketterij in een klein hoekje. Ik zeg niet dat onze gemeenten per definitie ketterse gemeenten zijn, maar wel dat Gods Woord de toetssteen moet zijn in plaats van de mening van de meerderheid. Predikanten en voorgangers zijn geroepen om de kudde te voeden met Gods Woord, niet om te preken wat de mensen willen horen.

Ketterij op de loer

Maar al te vaak rusten wij als voorgangers onze gemeenteleden slecht toe. Stel je voor wat er gebeurt als we de gemeente wekelijks een moralistische prediking voorschotelen. Ze leren misschien om vriendelijk te zijn, vergevingsgezind, een goede echtgenoot of een lieve echtgenote (allemaal prachtig natuurlijk!). Ze warmen zich aan de prediking en worden er misschien ook wel door opgebouwd. Maar als de theologische basis ontbreekt, ligt de wolf van de ketterij meer dan ooit op de loer. In welke zin? Niet dat de voorganger zelf een ketter is. Hij is misschien wel voluit orthodox en zuiver in zijn theologie. En toch, hij gaat er ten onrechte van uit dat die theologie wel in zijn prediking naar voren komt. Hij verzuimt om de verhaallijn en de theologie van de Bijbel aan zijn gemeente te verkondigen.

En een jaar of tien, twintig later zal de gemeente misschien onbewust en met de beste bedoelingen een meer vrijzinnige predikant beroepen. Die nieuwe voorganger zal in zijn preken ook benadrukken dat mensen goed, vriendelijk en barmhartig moeten zijn. Hij zal ook wijzen op het belang van een goede huwelijken en dynamische relaties.

De mensen in de kerkbank zullen het verschil misschien niet eens horen, want zijn theologie klinkt net als de theologie van de behoudende predikant die de gemeente voor hem gediend heeft. En in zeker opzicht hebben ze nog gelijk ook, want de vorige voorganger heeft zijn theologie in feite helemaal niet verkondigd. De behoudende predikant geloofde in de onfeilbaarheid van de Schrift, maar niet in de algenoegzaamheid ervan: hij heeft niet alles wat Gods Woord leert aan de gemeente voorgehouden.

Evangelisatie zonder evangelie

Het gebrek aan kennis van bijbelse theologie wordt voortdurend zichtbaar. Ik moet denken aan twee voorvallen in de afgelopen tien jaar waarbij mensen opgeroepen werden om naar voren te komen. In het eerste geval ging het om een bijeenkomst in een groot stadion, met een spreker van wie ik de naam vergeten ben. De preek was bedoeld als evangelieverkondiging, maar het evangelie kwam in feite niet eens aan de orde. Er werd niets gezegd over de gekruisigde en opgestane Christus. Geen woord over de reden waarom Hij moest lijden en sterven. En ook de vraag waarom we uit genade zalig worden en niet uit de werken werd niet gesteld. Duizenden kwamen naar voren en werden binnengehaald als nieuwe gelovigen. Maar ik fronste mijn wenkbrauwen en vroeg me af wat er werkelijk gaande was. Ik bad dat ten minste sommige echt tot geloof waren gekomen, misschien omdat ze al eerder een keer kennis hadden genomen van de boodschap van het evangelie. Hetzelfde gold voor een kerkdienst waar ik te gast was. De voorganger deed een emotionele oproep om ‘naar voren te komen’ en ‘gered te worden’, maar het evangelie legde hij niet uit.

Dit soort prediking vult onze kerken met onbekeerde mensen, en dat is dubbel gevaarlijk: ze hebben van voorgangers gehoord dat ze bekeerd zijn en hun zaligheid nooit meer kunnen verliezen, terwijl ze nog altijd verloren zijn. Bovendien worden ze vanaf dag één alleen maar blootgesteld aan het nieuwe evangelie voor deze postmoderne tijd: wees lief voor elkaar.

Het bericht Het probleem van oppervlakkige prediking verscheen eerst op Geloofstoerusting.

Allereerst moeten we opmerken dat de visie op Maria die nu door de Rooms-Katholieke Kerk wordt aanvaard, langzaamaan ontwikkeld is. Voor katholieken is dogmatische ontwikkeling geen probleem, omdat zij geloven dat zowel de Schrift als traditie autoriteit hebben.

Punten van overeenstemming

Dit artikel focust vooral op de verschillen in de visie op Maria tussen Rooms-Katholieken en Protestanten. Toch moeten we ook kort iets zeggen over enkele punten waar we het wel over eens zijn. Allereerst zijn we het erover eens dat Maria een godvrezend iemand was. Daarbij was zij in veel opzichten een voorbeeld-discipel. God koos haar om de moeder van Zijn Zoon te zijn en Maria’s nederige antwoord aan de engel, waarin ze gewillig was om te doen waartoe God haar riep, is een voorbeeld voor ons (Lukas 1:38).

Ten tweede zijn we het erover eens dat Jezus werd geboren uit een maagd – dat Jezus op een wonderlijke manier is ontvangen in Maria’s baarmoeder door de werking van de Heilige Geest (Mattheüs 1:18-23, Lukas 1:34-35).

Ten derde zijn we het eens met de theologische conclusie van het Concilie van Efeze (431 na Chr.) dat Maria de ‘moeder van God’ (theotokos) is. Deze bevestiging was nodig om een Nestoriaans dwaling met betrekking tot Jezus Christus tegen te gaan. In die visie werden de twee naturen van Jezus namelijk benadrukt ten koste van Zijn ene Persoon-zijn. Ook lag, in de belijdenis van het Concilie van Efeze, de focus niet op Maria, maar op Jezus. Niettemin was Maria ‘gezegend’ (Lukas 1:42, 48) en ‘begenadigd’ (Lukas 1:28, 30) vanwege het voorrecht om de God-mens, de tweede persoon van de drie-eenheid, te mogen baren. We moeten niet, als over-reactie op de Katholieke leer, blind worden voor Maria’s godvrezendheid en haar rol in de heilsgeschiedenis.

Wat Rooms-Katholieken geloven over Maria

Protestanten hebben moeite met vier denkbeelden die door Rooms-Katholieken over Maria worden verkondigd: 1) haar blijvende maagdelijkheid, 2) haar opname in de hemel, 3) haar onbevlekte ontvangenis en 4) haar rol als koningin van de hemel. We zullen ze stuk voor stuk bekijken, en dan zal ik voor elk denkbeeld de Protestantse reactie (of protest) weergeven.

Blijvende maagdelijkheid

De Catechismus van de Rooms-Katholieke Kerk (paginaverwijzingen tussen haakjes) bevestigt dat Maria haar hele leven maagd is gebleven. Volgens het Katholicisme was Maria maagd toen ze Jezus ontving, bleef ze maagd bij Zijn geboorte, en behield ze de rest van haar leven haar maagdelijkheid. Jezus’ broeders en zusters zijn geen kinderen van Maria en Jozef, maar zijn Jezus’  neven en nichten – Jozefs kinderen uit een eerder huwelijk, of andere nabije verwanten van Jezus.

In de tweede eeuw leerde het Proto-evangelie van Jakobus Maria’s maagdelijkheid voor en zelfs na Jezus’ geboorte, hoewel het niet beweert dat zij ook hierna haar maagdelijkheid behield. Irenaeus leerde in de tweede eeuw Maria’s blijvende maagdelijkheid. Dit werd alleen niet algemeen beleden, want nog in dezelfde eeuw werd het betwist door Tertullianus, en in de vierde eeuw trok ook Helvidius de betrouwbaarheid van deze bewering in twijfel.

Toch kreeg dit dogma steeds meer voet aan de grond, en werd ze gesteund door Augustinus en Gregorius van Nyssa. In 680 na Christus werd ze bevestigd tijdens het zesde oecumenische concilie. Zelfs veel Reformatoren ondersteunden Maria’s blijvende maagdelijkheid, onder wie Luther, Zwingli, Bullinger, Latimer en Cranmer. Na verloop van tijd begonnen echter steeds meer Protestanten dit dogma te betwijfelen.

Opname in de hemel

Rooms-Katholieken belijden en verklaren dat Maria werd aangenomen – of opgenomen – in de hemel (966), hoewel dit pas in 1950 dogmatisch tot een dogma werd verklaard door paus Pius XII. We zouden kunnen denken dat Maria’s opname ‘met lichaam en ziel’ betekende dat zij niet is gestorven, maar daar is dit dogma niet heel duidelijk over.

De eerste referenties aan Maria’s opname stammen uit de derde of vierde eeuw. In de daaropvolgende eeuwen werd dit onderwijs steeds populairder. Vrijwel alle Protestanten wijzen dit dogma af, alhoewel Heinrich Bullinger haar accepteerde.

Onbevlekte ontvangenis

Katholieken belijden het dogma van de onbevlekte ontvangenis, die moet worden onderscheiden van Jezus’ maagdelijke geboorte of de maagdelijke ontvangenis. Met ‘onbevlekte ontvangenis’ bedoelt de Katholieke Kerk dat Maria was gevrijwaard van erfzonde vanwege de verdiensten van Christus.

De onbevlekte ontvangenis werd pas in 1854 formeel tot kerkelijk dogma verklaard door paus Pius IX (491, 966). De doctrine ontwikkelde zich langzaam in de kerkgeschiedenis, en zelfs Thomas van Aquino verzette zich ertegen. Toch had ze in de 19e eeuw aan populariteit gewonnen. Technisch gezien moet Maria’s onbevlekte ontvangenis onderscheiden worden van de notie dat zij haar hele leven zondeloos was. De zondeloosheid van Maria wordt echter ook beleden door de Katholieke Kerk.

Koningin van de hemel

In het Rooms-Katholicisme wordt Maria de titel van ‘Koningin van de hemel’ toegeschreven. Maria wordt gezien als de Moeder van de Kerk (963). Katholieken leggen uit dat Maria niet wordt verheerlijkt en aanbeden zoals God (latria), maar dat ze wordt vereerd (doulia), en dat die verering haar onderscheidt van andere bemiddelaars (hyperdoulia, 971). Haar bemiddeling kan ‘eeuwige redding’ brengen, en ze krijgt ‘de titel van Voorspreekster, Helpster, Weldoenster en Bemiddelaarster’ (969).

De Catechismus beweert met klem dat Maria’s bemiddeling geen afbreuk doet aan Christus’ bemiddeling, maar eruit voortvloeit (970). Maria’s rol als Bemiddelaarster vindt men voor het eerst in de vierde eeuw, en is daarna in populariteit gegroeid. Er zijn mensen binnen het Katholicisme die pleiten voor de notie dat Maria een mede-verlosser was, maar dat dogma is niet officieel aanvaard.

Wat wij geloven over Maria

Hier volgt als korte reactie op deze vier punten wat de meeste Protestanten, met name die uit de gereformeerde traditie, leren over Maria. De reacties die hier weergegeven worden weerspiegelen het gereformeerde geloof in sola Scriptura, dat ik hier nu verder niet zal verdedigen.

Blijvende maagdelijkheid

Wat moeten we zeggen over Maria’s blijvende maagdelijkheid? We zijn het erover eens dat Jezus maagdelijk ontvangen is in Maria’s baarmoeder, maar de notie dat Maria’s maagdelijkheid intact bleef tijdens de geboorte ruikt naar docetisme (de ketterij dat Christus niet volledig mens was, maar alleen als zodanig verscheen).

Bovendien, als Mattheüs 1:25 zegt dat Jozef geen gemeenschap had met Maria (haar niet ‘kende’) ’tot’ zij haar Zoon gebaard had, is de natuurlijke interpretatie dat zij na Jezus’ geboorte wel seksuele gemeenschap hebben gehad. Deze lezing wordt bevestigd door Jezus’ broeders en zusters (Markus 6:3), die toch het meest natuurlijk geïnterpreteerd worden als de kinderen van Jozef en Maria.

Aan de ene kant is het geloven in Maria’s blijvende maagdelijkheid geen groot probleem, omdat het geen enkel belangrijk dogma in de Schrift aantast. Toch is het problematisch om zo’n geloof te eisen, in het bijzonder als kernteksten uit de Bijbel de andere kant op wijzen. Bovendien lijkt er in dit dogma een negatieve kijk op seksualiteit aanwezig te zijn, en zo’n zienswijze kwam algemeen voor in de vroege Kerk.

De opneming van Maria

Maria’s opneming ten hemel ‘met lichaam en ziel’ moet afgewezen worden. We hebben geen duidelijke Bijbeltekst om zo’n leer te onderschrijven. En als we naar de geschiedenis kijken, zien we dat dit dogma vrij laat ontwikkeld is, en pas in 1950 als gezaghebbend werd verklaard.

Een dergelijk dogma zou niet voorgesteld zijn zonder voorafgaande aanvaarding van andere visies op Maria (zoals punt 3 en 4 hierboven), die niet overeenstemmen met de Schrift. Maria zal zeker, als gelovige in Christus, uit de doden worden opgewekt, maar we hebben geen reden om te denken dat zij vóór andere gelovigen is opgewekt.

Onbevlekte ontvangenis

De notie van de onbevlekte ontvangenis moet verworpen worden. Ook Thomas van Aquino accepteerde haar trouwens niet, en dat hoeft ons niet te verbazen: er is geen Bijbels bewijs voor dit idee. Nog problematischer is de claim dat Maria zondeloos was. We hebben waarschijnlijk een aanwijzing voor haar zondigheid in Markus 3:21, waar Jezus’ familie meent dat Hij buiten zichzelf is (Markus 3:31-35).

Natuurlijk was Maria een godvrezende vrouw, maar ze was godvrezend omdat Gods genade haar redde van haar zonden, op grond van Christus’ verzoenende werk. De enige zondeloze mens was Jezus Christus (Johannes 8:46, 2 Korinthe 5:21, Hebreeën 4:15 en 7:26, 1 Petrus 2:22, 1 Johannes 3:5). Door Maria op hetzelfde niveau te plaatsen als Jezus, wordt de ongeëvenaarde glorie van Christus verminderd. Dit gaat ten koste van Zijn uniciteit, zelfs als wordt beweerd dat Maria’s zondeloosheid is geworteld in Jezus’ werk.

Koningin van de hemel

Het meest problematisch is het idee dat gelovigen tot Maria zouden moeten bidden, en haar vereren als de koningin van de hemel. Geen enkel bewijs uit de Schrift ondersteunt dit idee, want de vrouw in Openbaring 12 is niet Maria, maar verwijst naar het volk van God, zoals het hele hoofdstuk laat zien. In elk geval kan de vrouw in Openbaring 12 nauwelijks de koningin van de hemel genoemd worden. Het technische onderscheid dat Katholieken claimen tussen aanbidding en verering wordt in de praktijk vaak vergeten. En dat verbaast ons niet, want gebed moet alleen tot God gericht zijn.

In elk geval is er geen basis vanuit de Schrift voor Maria’s tussenkomende rol of dat zij op een of andere manier zou functioneren als bemiddelaarster of weldoenster voor het volk van God. De ‘ene Middelaar’ is ‘de mens Christus Jezus’ (1 Timotheüs 2:5). In het Nieuwe Testament is geen enkele glimp van Maria die zo’n rol vervult.

Maria zou haar Zoon niet beroven

Tot Maria bidden en haar vereren ontneemt de glorie aan Jezus Christus, en alle glorie en eer behoren Hem toe! In Katholieke volks-vroomheid worden de Vader en de Zoon vaak gezien als streng, en worden Maria’s moederlijke en verzorgende kwaliteiten ingezet om mensen dichter bij God te brengen.

We denken aan het thema van Kolossenzen: Christus is volkomen genoegzaam, maar zijn genoegzaamheid wordt ontkend als engelen, Maria of wie dan ook Zijn Persoon en Zijn werk aanvullen. Christus is alles, en daarom zijn ‘al de schatten van de wijsheid en van de kennis’ in Hem verborgen (Kolossenzen 2:3). Gods ‘volheid’ is in Christus, en wij zijn ‘volmaakt geworden in Hem’ (Kolossenzen 2:9-10), en in niemand anders. Al onze zonden zijn vergeven door het kruis van Christus (Kolossenzen 2:11-15), en daarom hebben we geen andere bemiddelaar nodig. Christus is ons leven (Kolossenzen 3:4), en Hij alleen.

De Katholieke visie op Maria doet af aan Zijn betaling voor de zonden, doet afbreuk aan de uniciteit van Zijn Persoon als de God-mens en als zondeloze, en berooft Hem van de glorie die Hij alleen verdient.

Het bericht Maria, wist je dat …? verscheen eerst op Geloofstoerusting.